دولت ایران در تلاش برای پاسخگویی به مطالبات فزاینده‌ی معترضان در جریان اعتراضات ۱۴۰۴ ایران که خواهان تغییرات اساسی سیاسی، مقابله با فساد و کاهش فشار بر سطح معیشت اقشار کم‌درآمد هستند، در حال آزمودن امتیازات اقتصادی پرریسکی است.
اعتراضات ۱۴۰۴ در ایران که اکنون وارد نهمین روز خود شده، به ۲۷ استان از ۳۱ استان ایران گسترش یافته است. در همین حال، یک نهاد حقوق بشری ادعا کرده که آمار کشته‌شدگان از ۳۵ نفر فراتر رفته و بیش از ۱۲۰۰ نفر بازداشت شده‌اند.
این آمار از سوی مجموعه فعالان حقوق بشر (هرانا) مستقر در آمریکا اعلام شده که در حال رصد اعتراضات جاری است. بر اساس این گزارش، ۲۹ معترض، چهار کودک و دو تن از نیروهای امنیتی ایران کشته شده‌اند. خبرگزاری نیمه‌رسمی فارس نیز اواخر روز دوشنبه گزارش داد که حدود ۲۵۰ افسر پلیس و ۴۵ عضو نیروی داوطلب بسیج در این تظاهرات مجروح شده‌اند.
جراحی اقتصادی؛ حذف ارز ترجیحی و مهار تورم
تغییر در نظام یارانه‌های ارزی که توسط مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران اعلام شد، ممکن است در کوتاه‌مدت منجر به افزایش قیمت مواد غذایی شود. اما هدف این است که این فشار از طریق سامانه‌ی جدید پرداخت یارانه‌های مستقیم به مصرف‌کنندگان تعدیل شود. پیش از این، یارانه‌ها در قالب نرخ ارز ترجیحی به واردکنندگان کالا تخصیص می‌یافت، اما این سیستمِ ده ساله به شدت در معرض فساد و رانت قرار داشت.
آمار رسمی منتشر شده در روز دوشنبه نشان داد که تورم در ماه دسامبر به ۵۲.۶ درصد رسیده است. تورم و سقوط ارزش ریال منجر به اعتراضاتی شد که از بازار تهران آغاز شد اما اکنون به بیش از ۱۰۰ شهر و شهرک، از جمله بسیاری از شهرهای کوچک، گسترش یافته است. گزارش‌هایی از ورود نیروهای پلیس به دانشگاه بیرجند در جنوب شرق ایران و بازداشت دانشجویان در داخل یکی از بزرگترین دانشگاه‌های شرق کشور مشاهده شده است.
واکنش تند دستگاه قضا و تنش‌های بین‌المللی به اعتراضات ۱۴۰۴ ایران
وعده‌ی اصلاحات اقتصادی در حالی مطرح شد که غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه جمهوری اسلامی، اعلام کرد دوره‌ی «امتیاز دادن و مدارا» با معترضان به پایان رسیده است. اژه‌ای، ایالات متحده و اسرائیل را به حمایت آشکار و رسمی از «آشوب‌ها» در ایران متهم کرد. همچنین گفت به دلیل حمایت‌ها از اعتراضات ۱۴۰۴ ایران، «آشوب‌گران بدانند که اگر در دوره‌های قبل امتیازاتی داده می‌شد، دیگر خبری از این امتیازات و مداراها نخواهد بود.»
«دونالد ترامپ» بار دیگر متعهد شد که در صورت حمله به معترضان، ایالات متحده به دفاع از آن‌ها خواهد پرداخت. همچنین وعده داد که اگر تهران «معترضان مسالمت‌جو را با خشونت به قتل برساند»، آمریکا «به کمک آن‌ها خواهد آمد». وزارت امور خارجه ایران ترامپ را به راه انداختن «جنگ روانی» علیه مردم ایران متهم کرد.
مطالبات اصلاح‌طلبان و واکنش آمریکا به اعتراضات ایران
با این حال، رهبران جبهه‌ی اصلاحات، جریانی که پزشکیان به آن وابسته است، خواهان برخورد با آن دسته از نیروهای امنیتی شدند که متهم به تعقیب و تیراندازی به سوی معترضان در داخل بیمارستان امام خمینی در ملکشاهی استان ایلام هستند.
«آذر منصوری» در شبکه‌ی اجتماعی ایکس، این حادثه را یک «فاجعه» توصیف کرد. او تاکید کرد: «هر چه سریع‌تر و با عدالت به فاجعه‌ی رخ‌داده در ملکشاهی ایلام رسیدگی کنید. عاملان را شناسایی، به افکار عمومی معرفی و به دست عدالت بسپارید تا شاید این زخم کمی التیام یابد». بر اساس گزارش‌های منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی، نیروهای امنیتی به سوی معترضان آتش گشوده بودند.
روز دوشنبه، «آنتونیو گوترش»، دبیرکل سازمان ملل متحد، از جمهوری اسلامی خواست به حق تظاهرکنندگان برای «اعتراض مسالمت‌آمیز» احترام بگذارد. «استفان دوجاریک»، سخنگوی او، گفت که گوترش «بر لزوم جلوگیری از تلفات بیشتر تاکید می‌کند». وی همچنین از مقامات خواست تا حق آزادی بیان، تشکل و تجمع مسالمت‌آمیز را محترم بشمارند. همچنین تصریح کرد که «باید به همه‌ی افراد اجازه داده شود به صورت مسالمت‌آمیز اعتراض کرده و مطالبات خود را بیان کنند.»
«بنیامین نتانیاهو»، نخست‌وزیر اسرائیل، مدعی شد که اعتراضات ۱۴۰۴ در ایران به طور چشمگیری گسترش یافته است. او افزود: «ما ممکن است در یک لحظه‌ی تعیین‌کننده باشیم؛ لحظه‌ای که مردم ایران سرنوشت خود را به دست می‌گیرند.»
جزئیات بودجه و تلاش برای تثبیت تولید
آینده‌ی ایران ممکن است به این بستگی داشته باشد که آیا سیاست‌گذاران می‌توانند در چارچوب محدودیت‌های ناشی از تداوم تحریم‌های اقتصادی آمریکا، فضای مانور کافی برای مقابله با فساد، تثبیت ارز، کاهش تورم و رفع مداخلات دولتی که مانع تولید صنعتی است، پیدا کنند یا خیر. قطع مکرر برق و کمبود آب که باعث تعطیلی واحدهای صنعتی می‌شود نیز به تولید ضربه زده است.
پزشکیان در سخنانی در اول ژانویه اعلام کرد که در حال حذف سیستم نرخ ارز ترجیحی است. سیستم پیچیده‌ای از یارانه‌های مخل که به گفته‌ی او باعث ایجاد فساد شده است. همچنین در کمک به فقرا ناکام بوده است. پزشکیان توضیح داد: «ما یارانه را حذف نمی‌کنیم، بلکه آن را به مصرف‌کننده‌ی نهایی می‌رسانیم.»
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، روز دوشنبه گفت: «بدیهی است که با پایان دادن یا کاهش نرخ ارز ترجیحی و یارانه‌ای، قیمت برخی کالاها افزایش خواهد یافت.»
اصلاحات بودجه که در مجلس در حال بررسی است شامل افزایش حقوق تا ۴۳ درصد به جای ۲۰ درصد، کاهش مالیات بر ارزش افزوده از ۱۲ درصد به ۱۰ درصد و تخصیص ۸.۸ میلیارد دلار ارز یارانه‌ای برای مهار افزایش قیمت کالاهای اساسی است. در این بودجه، اعتباراتی برای خرید تضمینی گندم جهت تامین نان و همچنین همسان‌سازی حقوق بازنشستگان در نظر گرفته خواهد شد.
منبع: دگاردین
