نزدیک به سه هفته پس از یکی از شدیدترین قطعیهای اینترنت در تاریخ، برخی از ۹۲ میلیون شهروند ایران دوباره در حال اتصال به اینترنت هستند، اما به نظر میرسد این دسترسی به شدت کنترلشده باشد. جمهوری اسلامی در ۸ ژانویه دسترسی به اینترنت را قطع کرد. درواقع قطع اینترنت در ایران تلاشی برای جلوگیری از انتشار اطلاعات دربارهی سرکوب معترضان از سوی دولت تلقی میشود.
«عباس عراقچی»، وزیر امور خارجهی ایران، اعلام کرد که قطع اینترنت در ایران در واکنش به آنچه او «اقدامات تروریستی» خواند، صورت گرفته است.
اکنون شواهدی وجود دارد که نشان میدهد بخشی از دسترسی به اینترنت بازگشته است، اما تحلیلهای مستقل نشان میدهد که بخش عمدهای از کشور همچنان عملا از دنیای خارج قطع است.
روزنامهی اصلاحطلب «شرق» گزارش داده است که برخی مقامها مدعی شدهاند اینترنت موبایل دوباره وصل شده است. با این حال، در گزارش آمده است که بسیاری از کاربران همچنان دسترسی کامل ندارند و فقط به صورت مقطعی و برای مدتزمانهای بسیار محدود میتوانند متصل شوند؛ آن هم اغلب پس از تلاشهای مکرر.
دسترسی گزینشی؛ چه کسانی آنلاین میشوند؟
شرکتهایی که ترافیک وب را رصد میکنند، میگویند نشانههایی از استفادهی نامنظم از اینترنت دیده میشود. موضوعی که این پرسش را مطرح میکند چه کسانی قادر به اتصال هستند و تحت چه شرایطی.
«داگ مادوری»، مدیر تحلیل اینترنت در شرکت اطلاعات شبکه Kentik، در رابطه با قطع اینترنت در ایران گفت: «آنچه ما میبینیم بازگشت به وضعیت عادی نیست. پلتفرمهای بزرگ در ساعات مختلف روز اجازهی دسترسی پیدا میکنند یا مسدود میشوند.»
گروه مستقل پایش اینترنت نتبلاکس نیز یافتههای مشابهی را گزارش کرده است.
اینترنت تاییدشده برای افراد خاص
مادوری گفت این الگو میتواند نشاندهندهی آن باشد که مقامات در حال آزمایش یک سیستم جدید برای مسدودسازی ترافیک اینترنت هستند. سیستمی که تغییرات آن به صورت لحظهای اعمال میشود.
«امیر رشیدی»، مدیر امنیت سایبری گروه «میان»، گفت این وضعیت نشان میدهد تنها تعداد مشخصی از افراد که مورد تأیید دولت هستند، به اینترنت دسترسی دارند.
سازمانهای حقوق بشری میگویند این کنترل بر دسترسی به اینترنت نقش مهمی در محدود کردن انتشار اطلاعات دربارهی سرکوب معترضان داشته است.
خبرگزاری فعالان حقوق بشر (هرانا) اعلام کرد که تا ۲۶ ژانویه، مرگ ۵۹۲۵ معترض را تأیید کرده است. این نهاد هشدار داد آمار نهایی میتواند چند برابر بیشتر باشد. چرا که ۱۷۰۹۱ مورد مرگ گزارششده دیگر هنوز در حال بررسی است.
اتصالهای مقطعی و راههای دور زدن محدودیتها
ناظران حقوق اینترنت میگویند ناآرامیها ممکن است فرصتی برای مقامات فراهم کرده باشد تا تلاشهای از پیش برنامهریزیشده برای تشدید کنترل بر اینترنت را سرعت ببخشند. اقداماتی که در شرایط عادی احتمالا با مقاومت بسیار شدیدتری روبرو میشد.
بر اساس منابعی که روزنامهی شرق به آنها استناد کرده، دسترسی به اینترنت در ایران عملا به چند سطح مختلف تقسیم شده است؛ از قطع کامل تا دسترسی عادی. با این حال، سطح فعلی اتصال همچنان فاصلهی زیادی با بازگشت کامل دارد.
طبق گفتهی این منابع، پیامرسانهای خارجی از جمله واتساپ همچنان محدود خواهند ماند. در داخل کشور برخی پلتفرمهای ارتباطی داخلی در دسترس هستند. اما ناظران دربارهی امنیت و حریم خصوصی آنها ابراز نگرانی کردهاند. با این حال، در روزهای اخیر برخی کاربران گزارش دادهاند که به طور مقطعی توانستهاند با استفاده از سرویسهایی مانند Google Meet، تلگرام، Facebook Messenger یا FaceTime با اعضای خانوادهی خود در خارج از کشور تماس بگیرند.
رشیدی گفت این موضوع ممکن است به این دلیل باشد که اعطای گزینشی دسترسی به بخشهایی از اینترنت میتواند به طور جانبی باعث فعال شدن ابزارهایی مانند شبکهی خصوصی مجازی (VPN) شود؛ هرچند فقط برای مدت کوتاه.
استفاده از VPN برای شهروندان ایران روشی برای اتصال امن به اینترنت است و به آنها امکان میدهد محتواهایی را مشاهده کنند که به دلیل موقعیت جغرافیایی مسدود شدهاند. رشیدی گفت: «تا زمانی که حتی امکان انتقال یک بیت داده وجود داشته باشد، راههایی برای استفاده از VPN پیدا خواهد شد.
با این حال، او افزود شواهد موجود نشان میدهد مقامات مصمم هستند مانع از کارکرد VPN برای شهروندان ایران شوند. همچنین کنترل اتصال را در دست خود نگه دارند.
هزینهی سنگین قطع اینترنت در ایران برای اقتصاد
پس از نزدیک به سه هفته قطع و اختلال اینترنت در ایران، «ستار هاشمی»، وزیر ارتباطات، در ۲۶ ژانویه اعلام کرد زیان روزانهی ناشی از قطع اینترنت به حدود پنج تریلیون تومان (۳۵ میلیون دلار؛ ۲۵ میلیون پوند) میرسد.
در شرایط افزایش فشار اقتصادی، به نظر میرسد مقامات برای برخی کسبوکارها شکلهایی از دسترسی بسیار کنترلشده به اینترنت را فراهم کردهاند. اقدامی که به گفتهی تحلیلگران میتواند بخشی از طرحی برای مدیریت گزینشی اتصال باشد.
اینترنت سهمیهای برای کسبوکارها
برخی فعالان اقتصادی به بیبیسی گفتهاند که در بعضی شهرها، اعضای اتاق بازرگانی تنها ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در روز به اینترنت بدون فیلتر دسترسی دارند. حتی این میزان دسترسی نیز، به گفتهی آنها، فقط تحت نظارت و پس از طی چندین مرحله احراز هویت امکانپذیر است.
یکی از اعضای اتاق بازرگانی تهران که نخواست نامش فاش شود، گفت این دسترسی «کاملا سهمیهبندیشده و به شدت از نظر زمانی محدود » است. او افزود اگر کار در زمان تعیینشده به پایان نرسد، کل فرایند احراز هویت باید از نو تکرار شود.
این منبع همچنین گفت از برخی فعالان اقتصادی خواسته شده تعهد بدهند که فایلهایی مرتبط با اعتراضات ارسال نکنند. او این سیستم را با توجه به تعداد افراد درگیر، «عملا فلجکننده و تحقیرآمیز» توصیف کرد. همچنین در این رابطه گفت باعث نارضایتی گسترده در میان بازاریان شده است.
چشمانداز تیرهی بازگشت کامل اینترنت
ناظران آزادی اینترنت در FilterWatch پیشتر هشدار داده بودند که مقامات با سرعت در حال ایجاد سیستمها و مقررات جدیدی هستند که هدف آنها قطع اینترنت بینالمللی در ایران است.
مادوری گفت با بررسی دادههای ترافیک وب، الگوها نشان میدهد که ممکن است بازگشت کامل دسترسی به اینترنت در ایران هرگز اتفاق نیفتد.
منبع: بیبیسی
