وقتی به «شلبی رییسکین» نمونه‌های خاکی به شکل دیسک از سواحل تورنتو که امروزه با نام «جزیره‌ی اوکومین مینی‌سینگ» شناخته می‌شود، داده شد که بیش از یک قرن در خاک مانده بودند، این بوم‌شناس اکوسیستم امیدوار بود شواهدی از گیاهان، مثل نی‌ها، بولراش‌ها، نیلوفرهای آبی و زنبق‌ها، که زمانی در یک تالابِ منقرض‌شده رشد می‌کرده‌اند، پیدا کند.
اما وقتی او و یک دانشجوی تحصیلات تکمیلی زیر میکروسکوپ نگاه کردند، با تعجب دیدند موجودی قهوه‌ای و کرم‌مانند با ولع در حال خوردن توده‌های سبز جلبک است. گویی بیش از ۱۳۰ سال از آخرین وعده غذایی‌اش نگذشته باشد.
در کنار آن، انواع دیگر حیات، سخت‌پوستان کوچک، کرم‌ها، پلانکتون‌ها، اطرافش می‌رقصیدند و می‌چرخیدند، بدون اینکه کوچک‌ترین توجهی به گذر زمان داشته باشند.
تاب‌آوری اکوسیستم در برابر تخریب انسانی
«رییسکین»، متخصص خاک دانشگاه تورنتو که برای تحلیل نمونه‌ها فراخوانده شده بود، گفت: «ما توانسته‌ایم بخشی از حیات باستانی را دوباره زنده کنیم. این پروژه نشان می‌دهد این تالاب ساحلی تورنتو پیش از شهری‌شدن چگونه بوده است. واقعا نمی‌توان از این موضوع هیجان‌زده نشد.»
برای پژوهشگران، این اکتشافات فراتر از یک کپسول زمان جدید عمل می‌کنند. تلاش چند میلیارد دلاری تورنتو برای بازگرداندن طبیعت به یک رودخانه‌ی بزرگ و زمین‌های اطراف آن، به عنوان یکی از «بزرگ‌ترین پروژه‌های احیای ساحل» در جهان معرفی شده بود. با نزدیک شدن پروژه به پایان، این اکتشافات نشان داده‌اند که اکوسیستم‌ها در برابر تخریب‌های ناشی از انسان چقدر مقاوم هستند.
نمونه‌هایی که به رییسکین رسیده بودند، خود سه سال پیش نیز موجب شگفتی شده بودند، زمانی که ماشین‌آلات سنگین در حال حفر حجم زیادی خاک و آوار از سواحل تورنتو برای هدایت مجدد رودخانه‌ی «دان» بودند.
پروژه بازسازی تالاب‌های ساحلی تورنتو
وقتی یکی از بولدوزرها به جوانه‌های ضخیم سبز برخورد کرد، اپراتور ماشین خیلی زود متوجه شد که نی‌ها و بول‌تیل‌ها کاملا متفاوت از دیگر علف‌های هرز محل هستند. دانشمندان به سرعت فهمیدند که با پدیده‌ای غیرمنتظره و شگرف روبه‌رو هستند: دانه‌ها و بقایای گیاهی که بیش از یک قرن در زیر خاک گیر افتاده بودند، دوباره زنده شده‌اند.
توده‌های باتلاقی و تالاب‌ها بیش از یک قرن پیش زیر تقریبا ۷.۵ متر خاک و شن دفن شده بودند تا آخرین بقایای طبیعت وحشی در منطقه‌ای که اکنون یکی از بزرگ‌ترین شهرهای آمریکای شمالی است، مهار شود.
دهه‌ها بعد، در دهه‌ی ۱۹۲۰، مهندسان با ساخت کانالی بتنی، رودخانه‌ی دان را در «جلیقه‌ای تنگ» محصور کردند و کنترل این پهنه‌ی آبی را به دست گرفتند تا چشم‌اندازی از منطقه‌ای به شدت صنعتی‌شده به نام «پورت لندز» را محقق کنند. اما در حالی که جریان رودخانه تا حد زیادی قابل پیش‌بینی بود، مهندسی بیش از حد آن باعث شد که طوفان‌ها به رویدادهای سیل‌آسای پرهزینه منجر شوند. در پاسخ، پروژه بازسازی تالاب‌های ساحلی تورنتو که ابتدا در سال ۲۰۰۷ در نظر گرفته شده بود، اکنون در حال تکمیل است. سه هکتار تالاب ساحلی جدید و چهار هکتار زیستگاه حیات وحش به فضایی اضافه شده که زمانی زمین بایر پساصنعتی بود، پیروزی نادری در دوران تخریب محیط زیست. ساخت مسیری باتلاقی‌تر و طبیعی‌تر برای رودخانه به ایجاد جزیره جدیدی به نام «اوکومین مینی‌سینگ» منجر شد، جایی که کشف گیاهان صدساله در آن اتفاق افتاد.
گنج‌های پنهان زیر خاک تورنتو
«ملانی سیفتون»، متخصص باغبانی که در زمان مشاهده‌ی نی‌زارها و جگن‌ها در محل حضور داشت، گفت: «وقتی پروژه بازسازی تالاب‌های ساحلی تورنتو شروع شد، انگار روی ماه بودیم. فضا چنان خشک و بی‌روح و غبارآلود بود. هیچ نشانی از حیات نداشت»، او در استخراج دقیق ۵۰ نمونه خاک به شکل پنکیک که به آزمایشگاه‌های دانشگاه تورنتو فرستاده شد، کمک کرد. «یافتن آنچه کشف کردیم، مثل پیدا کردن گنجی مدفون بود.» در آزمایشگاه، تیم با اشتیاق توده‌های خاک را بررسی کرد و هیجان بیشتر شد. سیفتون گفت: «آنچه هنوز زنده است، آنچه قابل احیا است و آنچه می‌توانیم از تمام این‌ها یاد بگیریم، بسیار عمیق‌تر از آن چیزی است که ابتدا تصور می‌شد.»
گیاهان صدساله‌ای که تازه از خاک سر برآوردند، ابتدا خبرساز شدند. اما این تنها اولین مورد از مجموعه‌ای از اکتشافات شگفت‌انگیز بود. گرده‌هایی از درخت شاه‌بلوط آمریکایی، که اکنون در این منطقه منقرض شده است، در خاک کشف شد. همچنین دانه‌ای از دهه‌ی ۱۵۰۰ میلادی یافت شد. بقایای یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین باتلاق‌های «تورب» منطقه نجات یافت. سپس، سال گذشته، تیم نمونه‌های خاک را در آب غوطه‌ور کرد و به کشف حیرت‌انگیزی دست یافت. کک‌های آبی که از اواخر دهه‌ی ۱۸۰۰ در خاک محبوس بودند، دوباره زنده شدند. کرم‌ها، لاروها و زئوپلانکتون‌ها نیز به همین ترتیب احیا شدند. «به طور کلی، انسان‌ها در بازسازی تالاب‌ها بسیار ضعیف عمل کرده‌اند. این یک ابزار رایج برای کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی است. اما مشکل اینجاست که تالاب‌های [جابه‌جاشده] به ندرت آن‌طور که امیدواریم عمل می‌کنند.»
بازگشت حیات از خاک صدساله
ریسکین می‌گوید این حلقه‌ها که پایه‌ی اکوسیستم‌ها را تشکیل می‌دهند، مدت‌هاست که متخصصان را گیج کرده‌اند. اما در احیای گیاهان و کک‌های آبی، قدرت، رمز و راز و حتی جادوی خاک، کارشناسان با تجربه‌ی مطالعه‌ی اکوسیستم‌ها را شگفت‌زده کرده است. ریسکین گفت: «خاک آماده فعال شدن بود. و این چیزی است که من خیلی دوستش دارم. میکروب‌ها، مواد مغذی، تمام آن اجزای کوچک و خارج از دامنه‌ی دید انسان، که ما کاملا آن‌ها را درک نمی‌کنیم، آماده بودند تا خاک را به یک اکوسیستم پررونق تبدیل کنند.»
رییسکین می‌گوید این کشفیات نشان‌دهنده‌ی اهمیت استفاده از خاک‌های بومی در پروژه بازسازی تالاب‌های ساحلی تورنتو برای «تقویت» اکوسیستم‌ها است.
دانش بومی؛ کلید احیای طبیعت
برای «شلی چارلز»، یکی از بزرگان قوم «آنی‌شین‌آبه» که به نامگذاری «جزیره‌ی اوکومین مینی‌سینگ»، به معنای «محل درختان گیلاس سیاه»، کمک کرده است، این یافته‌ها دیدگاه جامع‌تر بومیان درباره‌ی اکوسیستم‌ها را تایید می‌کند.
او گفت: «ما به طور غریزی می‌دانستیم دانه‌ها آنجا هستند، اما از وسعت آن آگاه نبودیم. دانش سنتی نه‌تنها داستان امروز و آینده را دارد، اما ما را به گذشته هم وصل می‌کند. بنابراین وقتی اولین گیاهان شروع به احیا کردند، متوجه شدیم چیزی بسیار بزرگ‌تر و به‌هم‌پیوسته در حال رخ دادن است.»
بازگشت مهندسان طبیعی اکوسیستم
برای کسانی که در زمین‌ها و آب‌های پروژه بازسازی تالاب‌های ساحلی تورنتو زحمت می‌کشیدند، بازگشت گونه‌های گیاهی بومی با حضور دوباره‌ی بیورها، موش‌های مشک‌دار، ماهی‌ها، لاک‌پشت‌ها، جغدهای برفی و عقاب‌ها – که شلی چارلز آن‌ها را «مهندسان طبیعی اکوسیستم» می‌نامد – همراه شد و همه را شگفت‌زده کرد. چارلز می‌گوید: «باور قلبی و عمیقی به وجود آمد که دانش بومی می‌تواند به شکلی بسیار ارزشمند به تلاش‌های احیا کمک کند. این حس به بیشتر افرادی که در پروژه کار می‌کردند، از باغبان‌ها گرفته تا مهندسان هیدرولوژی، منتقل شد.»
بیش از یک قرن، زمین‌هایی که حالا «جزیره‌ی اوکومین مینی‌سینگ» نامیده می‌شوند، منطقه‌ای صنعتی و بی‌جان بودند. اما امروز، بچه‌ها در پارک بازی می‌کنند و در کنار رودخانه‌ای آرام، قایقرانان و دوندگان در میان انبوه سبزه‌ها با آرامش می‌گردند. چارلز می‌گوید: «هنوز به لحظه‌ای فکر می‌کنم که آن گیاهان پیدا شدند. واقعا لذت‌بخش بود. وقتی از دقت و مراقبت اپراتورهای ماشین باخبر شدم، اشک ریختم. در پروژه‌های دیگر، همه‌چیز را فقط می‌تراشند و دور می‌ریزند، ولی این افراد که با ماشین‌ها کار می‌کردند، خیلی بااحساس و مهربان بودند.» او ادامه می‌دهد: «پروژه بازسازی تالاب‌های ساحلی تورنتو به یک جشن بزرگ تبدیل شده است. چه کسی فکرش را می‌کرد زیر لایه‌های متراکم خاک آلوده، دانه‌هایی منتظر باشند تا دوباره زنده شوند؟ این ماجرا به همه‌ی ما یادآوری می‌کند که چه چیزهای شگفت‌انگیزی ممکن است.»
منبع: دگاردین
