دیوان عالی کانادا و تعریف تازه ظرفیت رضایت در تجاوز جنسی

آیا فردی که به شدت مست است یا حافظه‌اش را از دست داده، اصلاً «ظرفیت» رضایت دادن به رابطه جنسی را دارد؟ دیوان عالی کانادا به این سوال اساسی پاسخ داد و قوانین تجاوز جنسی در کانادا را شفاف کرد.

در این تصمیم تاریخی، دیوان عالی حکم داد که قضات برای تصمیم‌گیری در این مورد، دیگر نمی‌توانند فقط به حافظه پراکنده شاکی اتکا کنند. قضات حالا موظفند «تمام شواهد موجود» را بررسی کنند تا بفهمند آیا فرد در آن لحظه واقعاً هوشیاری و توانایی لازم برای یک تصمیم آگاهانه یعنی دادن رضایت به رابطه جنسی را داشته است یا خیر.

این حکم که رای دادگاه استیناف کبک را تایید کرد، یک تغییر رویه بسیار مهم در پرونده‌های تجاوز جنسی است. همچنین تاکید می‌کند که اگر فرد در وضعیتی نباشد که بتواند آگاهانه تصمیم بگیرد، رضایتی هم وجود ندارد، حتی اگر حافظه‌اش یاری نکند.

• خشم جامعه پس از اتهام تجاوز به کودک خردسال توسط مجرم جنسی انتاریو

رضایت معتبر در تجاوز جنسی

حکم تازه دیوان عالی کانادا درباره مفهوم «رضایت در پرونده‌های تعرض جنسی»، ریشه در یک پرونده جنجالی در استان کبک دارد. در این پرونده، «فردریک ریو» متهم بود که با زنی که قبلاً با او رابطه داشته، در شرایطی رابطه جنسی برقرار کرده که زن توانایی رضایت دادن نداشته است.

زن در دادگاه گفت که آن شب در یک پیک‌نیک الکل نوشیده و بعد از آن کنترل بدنش را از دست داده است. او فقط خاطراتی گسسته و مبهم از آن شب دارد و احتمال می‌دهد که شاید مسموم شده یا به او مواد مخدر داده شده باشد. در مقابل، «آقای ریو» ادعا کرد که باور داشته زن کاملاً آگاه است و رابطه را به‌صورت داوطلبانه پذیرفته است.

این اختلاف نظر درباره «ظرفیت ذهنی برای رضایت»، پرونده را به یک چالش حقوقی پیچیده تبدیل کرد. در نهایت، دیوان عالی کانادا برای روشن شدن این موضوع وارد عمل شد.

تغییر قوانین تجاوز جنسی در کانادا

در این پرونده جنجالی در کبک، دادگاه بدوی با تکیه بر حافظه ناقص شاکی، حکم به بی‌گناهی متهم داد. قاضی اول معتقد بود که چون زن خاطرات کامل و روشنی از شب حادثه ندارد، نمی‌توان مطمئن شد که متهم می‌دانسته زن توانایی تصمیم‌گیری نداشته. به همین دلیل نتیجه گرفت که شاید متهم واقعاً فکر می‌کرده که رضایت به رابطه جنسی وجود دارد.

اما دادگاه استیناف کبک این استدلال را «اشتباه قانونی» دانست و حکم را لغو کرد. این دادگاه تأکید کرد که قاضی نباید فقط به حافظه محدود شاکی تکیه می‌کرد. بلکه باید نشانه‌های دیگر مثل گیجی، فراموشی و ناتوانی جسمی زن را هم در نظر می‌گرفت. نشانه‌هایی که نشان می‌داد زن در آن لحظه توانایی رضایت دادن نداشته است.

با لغو حکم اولیه به دلیل قوانین تجاوز جنسی در کانادا، پرونده برای تصمیم‌گیری نهایی به دیوان عالی ارجاع شد تا درباره مفهوم «رضایت در شرایط خاص» نظر قطعی بدهد.

رضایت معتبر جنسی نیازمند توانایی ذهنی و فیزیکی است

رأی نهایی دیوان عالی کانادا، که درخواست تجدیدنظر «آقای ریو» را رد و رأی دادگاه استیناف را تایید کرد، استاندارد مهمی را برای قضات تعیین کرد. «قاضی شیلا مارتین» به نمایندگی از اکثریت، تاکید کرد که قضات موظفند تا «به تصویر کامل نگاه کنند». این به آن معناست که قاضی باید به دقت ارزیابی کند که آیا شاکی در آن لحظه، ظرفیت ذهنی و فیزیکی لازم برای درک ماهیت رابطه جنسی، هویت شریک خود و از همه مهم‌تر، «حق نه گفتن» را داشته است یا خیر.

«قاضی مارتین» توضیح داد که دادگاه بدوی در این پرونده مرتکب دو خطای قانونی شده بود؛ اول اینکه به اشتباه تصور می‌کرد حتماً به شهادت مستقیم شاکی در مورد وضعیت ذهنی‌اش نیاز دارد، و دوم اینکه شواهد غیرمستقیم (مانند گیجی یا فراموشی شاکی) را که می‌توانستند به تنهایی عدم توانایی و ثبات فیزیکی و ذهنی او در آن لحظه را ثابت کنند، نادیده گرفته بود. بر اساس این حکم، چنین تحلیل جامعی وظیفه اصلی دادگاه است.

رضایت در شرایط مستی یا بیهوشی باطل است

این رای دیوان عالی، بخش مهمی از قوانین تجاوز جنسی در کانادا را برای حمایت از قربانیانی که در شرایط آسیب‌پذیر قرار دارند، تقویت کرد. اکثریت قضات تاکید کردند که رضایت در شرایطی مانند مستی شدید، بیهوشی یا هر وضعیتی که مانع درک کامل عمل جنسی شود، «باطل» است.

آن‌ها تعریف قانونی «رضایت معتبر» در کانادا را یادآوری کردند که بر دو پایه استوار است؛ اول، «توافق داوطلبانه» و دوم، «ظرفیت» یا همان توانایی فرد برای گرفتن آن تصمیم.

با این حال، تصمیم دیوان عالی کانادا مخالفانی هم داشت و همه قضات با آن موافق نبودند. «ریشارد واگنر»، رئیس دیوان عالی، به همراه قضات «سوزان کوته»، «مالکوم رو» و «مری مورو» رأی مخالف دادند. آن‌ها معتقد بودند که باید با درخواست تجدیدنظر متهم موافقت می‌شد و حکم تبرئه او تأیید می‌گردید. استدلال این گروه بیشتر بر این پایه بود که متهم ممکن است واقعاً باور داشته که زن توانایی رضایت دادن داشته است. به عبارتی، نگاه آن‌ها بر «باور صادقانه» متهم متمرکز بود.

رضایت معتبر نیازمند استقلال و آگاهی فرد است

این حکم دیوان عالی کانادا، تنها یک تصمیم قضایی داخلی نیست، بلکه بازتابی از یک تحول جهانی در درک مفهوم رضایت است. در بسیاری از کشورها، قوانین مربوط به تجاوز جنسی در حال یک تغییر مهم هستند: تمرکز از «اثبات مقاومت فیزیکی» از سوی قربانی، به سمت این سوال اساسی که آیا «توافق آزادانه» وجود داشته است یا خیر، تغییر می‌کند.

برای مثال، پرونده جنجالی «ژیزل پلیکو» در فرانسه، بحثی ملی را در مورد تعریف قانون از تجاوز و رضایت به راه انداخت. در همین راستا، تصمیم اخیر دیوان عالی کانادا تاکید می‌کند که حافظه ناقص یا عدم یادآوری کامل وقایع توسط شاکی، به خودی خود مانع از آن نمی‌شود که دادگاه به نتیجه «عدم توانایی رضایت» برسد.

به این ترتیب، دادگاه‌ها موظفند تمام شواهد (مستقیم و غیرمستقیم) را بررسی کنند. در مجموع، تغییر قوانین تجاوز جنسی کانادا و دیگر کشورها یک جنبش جهانی به سمت قوانینی است که «استقلال» و «توانایی آگاهانه» فرد را پایه‌های اصلی رضایت می‌دانند.

منبع: jurist