در میانه تشدید اختلاف تجاری میان واشینگتن و اتاوا، کانادا در حال تغییر نگاه خود به منابع طبیعی است. دولت مارک کارنی دیگر نمیخواهد مواد معدنی حیاتی و برق کانادا صرفاً بهعنوان کالاهایی برای صادرات دیده شوند؛ اتاوا اکنون این منابع را بخشی از قدرت اقتصادی و ابزار چانهزنی خود میداند. «تیم هاجسون»، وزیر انرژی و منابع طبیعی کانادا، نیز بر استفاده راهبردی از برق برای توسعه معادن و صنایع فرآوری داخلی تأکید کرده است. این تغییر رویکرد در شرایطی رخ میدهد که مذاکرات تجاری کانادا و آمریکا در ۲۱ اوت متوقف شد و آمریکا تعرفههای جدیدی بر بخشی از کالاهای کانادایی اعمال کرده است.
در یک نگاه
- کانادا میخواهد منابع طبیعی و مواد معدنی حیاتی را بیشتر در داخل استخراج و فرآوری کند.
- تیم هاجسون برق را یکی از کارتهای مهم کانادا در مذاکرات تجاری میداند.
- مارک کارنی گفته است آمریکا دسترسی انحصاری به مواد معدنی و منابع طبیعی کانادا نخواهد داشت.
- کانادا تا مه ۲۰۲۶، ۵۹ معدن و چاه فعال، ۳۱ تأسیسات فرآوری و ۱۷۰ پروژه پیشرفته در حوزه مواد معدنی حیاتی داشته است.
- وابستگی تجاری کانادا به آمریکا همچنان بالاست؛ آمریکا در ژوئیه مقصد حدود ۶۶.۳۵ درصد صادرات کانادا بود.
چرا منابع طبیعی کانادا اهرم فشار برای آمریکا است؟
دولت مارک کارنی تلاش میکند تا وابستگی اقتصادی کانادا به آمریکا را کمتر کند و کنترل بیشتری روی ارزش واقعی منابع طبیعی کشور داشته باشد. هدف اتاوا دیگر فقط استخراج مواد معدنی و خامفروشی نیست. کانادا میخواهد بخش عمدهای از فرآوری، پالایش و تبدیل این مواد به محصولات نهایی را هم در داخل خاک خود انجام دهد.
این تغییر رویکرد پس از به بنبست رسیدن مذاکرات تجاری در ماه اوت شدت گرفت. کارنی در ۲۱ اوت بهروشنی اعلام کرد که کانادا زیر بار توافقی ناعادلانه و غیرمنطقی نمیرود. همچنین تأکید کرد که کشورش باید استقلال و آزادی عمل خود را در تصمیمگیریهای تجاری حفظ کند.
در این فضای پر از تنش، اهمیت مواد معدنی حیاتی دوچندان شده است. وقتی از کارنی پرسیدند که آیا آمریکا به دنبال امتیاز انحصاری برای دسترسی به این منابع بوده است، او قاطعانه پاسخ داد: «ما هرگز دسترسی انحصاری به کسی نمیدهیم.» این موضع یک پیام اقتصادی روشن دارد: کانادا میخواهد خودش تعیین کند که منابع ارزشمندش به چه مقصدی و با چه شرایطی روانه بازار شوند.
کانادا چه منابعی برای عرضه به بازار جهانی در اختیار دارد؟
کانادا را نباید صرفاً یک صادرکننده ساده مواد خام دانست. بر اساس آمارهای دولت فدرال، این کشور بیش از ۶۰ نوع ماده معدنی و فلز مختلف تولید میکند که ۳۴ مورد از آنها رسماً در فهرست «مواد معدنی حیاتی» قرار دارند. اهمیت این منابع به اندازهای است که کانادا در سال ۲۰۲۵، در ردیف پنج تولیدکننده برتر جهان برای ۱۱ ماده معدنی راهبردی قرار گرفت.
دامنه فعالیتهای این بخش روزبهروز در حال گسترش است. بهطوری که تا ماه مه ۲۰۲۶، ۵۹ معدن و چاه فعال در سراسر کشور مشغول استخراج این مواد بودهاند و در کنار آنها، ۳۱ مرکز فرآوری و ۱۷۰ پروژه توسعهایِ پیشرفته نیز فعالیت میکردند.
اما چرا این ذخایر تا این حد ارزشمند هستند؟ پاسخ به نیاز روزافزون اقتصاد و فناوری مدرن برمیگردد. صنایع پیشرفتهای مانند ساخت باتری، خودروهای برقی، توسعه شبکههای برق، صنایع دفاعی و تجهیزات الکترونیکی هوشمند، همگی بدون این مواد معدنی از کار میافتند.
از سوی دیگر، چون تولید بسیاری از این منابع ارزشمند در انحصار چند کشور انگشتشمار است، دسترسی به آنها ابعادی کاملاً امنیتی پیدا کرده است. درست به همین دلیل، سران کشورهای گروه هفت (G7) در نشست ماه ژوئن تأکید کردند که وابستگی به زنجیرههای انحصاری باید کاهش یابد و در مقابل، استخراج، فرآوری و بازیافت این مواد حیاتی میان کشورهای همپیمان تقویت شود.
صادرات برق کانادا به آمریکا؛ برگ برنده مارک کارنی علیه ترامپ
برق دومین اهرم فشاری است که اتاوا میتواند روی میز بگذارد. استانهای کانادا سالهاست حجم زیادی از برق خود را به بازار آمریکا صادر میکنند و شبکه توزیع انرژی دو کشور پیوند عمیقی با یکدیگر دارد.
با این حال، تیم هاجسون، وزیر منابع طبیعی، اکنون دیدگاه متفاوتی دارد. او معتقد است بهجای صادرات مستقیم برق کانادا به آمریکا، باید از این انرژی پاک برای توسعه معادن و رونق صنایع داخلی استفاده کرد. برای مثال، ساخت خط انتقال برق در سواحل شمالی بریتیش کلمبیا با همین هدف کلید خورد تا کارخانهها و پروژههای صنعتی داخل کشور به برقی ارزان و پایدار دسترسی داشته باشند.
هاجسون با لحنی بیپرده درباره این رویکرد تازه گفته است: «من همیشه با این شعار زندگی میکنم: عصبانی نشو، مقابله به مثل کن.»
منطق اقتصادی این سیاست کاملاً روشن است. اگر کانادا برق ارزانش را بهجای صادرات مستقیم، صرف راهاندازی کارخانههای فرآوری و زنجیره تولید کند، محصولاتی با ارزش افزوده بسیار بالاتر به بازارهای جهانی خواهد فرستاد. تغییری که هم درآمد بیشتری برای کشور میآورد و هم قدرت چانهزنی اتاوا را دوچندان میکند.
آیا کانادا میتواند مواد معدنی را جایگزین صادرات به آمریکا کند؟
پاسخ کوتاه این است: «دستکم نه به این زودیها. اقتصاد کانادا همچنان پیوند بسیار عمیقی با بازار ایالات متحده دارد. همین وابستگی شدید، دستوبال اتاوا را برای مانورهای سریع تا حد زیادی میبندد.»
آمارهای تجاری ژوئیه ۲۰۲۶ بهخوبی این واقعیت را نشان میدهند؛ هرچند در این ماه صادرات به آمریکا ۶.۶ درصد افت کرد و در مقابل، فروش کالا به سایر کشورهای جهان ۷.۴ درصد رشد داشت، اما آمریکا هنوز مقصد بیش از ۶۶ درصد کل صادرات کانادا بود. این اعداد نشان میدهند که تلاشها برای یافتن مشتریان جدید آغاز شده، اما هیچ بازاری هنوز توان رقابت با بزرگی بازار همسایه جنوبی را ندارد.
علاوه بر این، ساخت و بهرهبرداری از یک معدن جدید پروژهای چندساله است. احداث کارخانههای فرآوری پیشرفته و خطوط انتقال برق نیز به میلیاردها دلار سرمایه و سالها زمان نیاز دارد. از این رو، کارت مواد معدنی نمیتواند دردسرهای امروز ناشی از تعرفهها را بلافاصله درمان کند. این اهرم تنها در بلندمدت اثر واقعی خود را نشان خواهد داد.
دولت کانادا چگونه سود اصلی منابع خود را در داخل کشور حفظ میکند؟
کانادا برای اینکه دیگر منابع طبیعی ارزشمندش را بهصورت خام و ارزان نفروشد، برنامه هدفمندی را برای پالایش و فرآوری این مواد معدنی حیاتی در داخل خاک خود آغاز کرده است. در همین راستا، دولت فدرال بهتازگی ۱۶۵ میلیون دلار بودجه اختصاص داده تا سرعت کار و توسعه را در ۲۲ پروژه معدنی در سراسر کشور بالا ببرد.
علاوه بر این، اتاوا برای باز کردن گرههای اداری، رسیدگی به ۲۲ پروژه کلان دیگر به ارزش بیش از ۱۲۶ میلیارد دلار را به «دفتر پروژههای بزرگ» سپرده است تا روند صدور مجوزها بهشدت کوتاهتر شود. یکی از این طرحهای مهم، توسعه معدن مس و روی «مکایلونا بی» در استان ساسکاچوان است. این پروژه که با مشارکت بومیان منطقه پیش میرود، نقش پررنگی در تبدیل فلزات خام به محصولات نهایی و ایجاد شغلهای ماندگار در اقتصاد کانادا دارد.
البته این رویکرد جدید، فقط یک واکنش هیجانی و زودگذر به جنگهای تعرفهای اخیر با آمریکا نیست. بلکه ریشه در یک برنامهریزی بلندمدت دارد. کانادا از مدتها پیش با همراهی کشورهای گروه هفت و متحدانی مثل آلمان، فرانسه، ایتالیا، کره جنوبی و اتحادیه اروپا، طرحهایی را برای ذخیره و پالایش مشترک این منابع پیش برده بود تا دنیا کمتر به چند تأمینکننده انحصاری وابسته باشد. در واقع، تنشهای تجاری امروز با واشنگتن، تنها باعث شد تا اجرای این سیاست مستقل و ازپیشتعیینشده، سرعت بیشتری بگیرد.
دیدگاه هدهد کانادا؛ چرا اهرمهای معدنی کانادا سپر دفاعی خوبی در برابر تعرفهها نیستند؟
تغییر رویکرد اتاوا از «خامفروشی» به «تکمیل زنجیره ارزش» در حوزه مواد معدنی و انرژی، تلاشی بنیادین برای بازنویسی هویت اقتصادی کاناداست. اما این اهرمهای جدید یک استراتژی بلندمدت هستند، نه سپری برای دفع ضربههای تعرفهای امروز.
آنچه در تقابل لفظی با واشنگتن کمتر دیده میشود، شکاف عمیق میان «زمانبندی سیاسی» و «واقعیت زیرساختی» است. احداث کارخانههای فرآوری و خطوط انتقال برق به سالها زمان نیاز دارد. در شرایطی که هنوز دو سوم صادرات برق کانادا به آمریکا انجام میشود، اتاوا نمیتواند فردا صبح شیر فلکه منابع را به نفع صنایع داخلی تغییر دهد. برای نیروی کار کانادا، این تغییر مسیر به معنای گذار از مشاغل سنتی استخراج به فرصتهای شغلی تخصصیتر در بخش تولید و فناوری است؛ اما در کوتاهمدت، اصطکاک تجاری با بزرگترین شریک اقتصادی میتواند به نوسانات بازار کار و فشار بر هزینههای زندگی خانوارها منجر شود.
از نگاه هدهد کانادا، آزمون واقعی این سیاست در میدان دیپلماسی نیست. بلکه در این است که آیا دولت میتواند زیرساختهای داخلی را پیش از آنکه تنشهای تجاری فعلی به کسبوکارهای کوچک و اقتصاد خانوار آسیب جدی بزند، با سرعت کافی بسازد یا خیر.
پرسشهای متداول
چرا مواد معدنی حیاتی برای کانادا اهمیت دارند؟
این مواد در صنایعی مانند باتری، خودروهای برقی، شبکه برق، فناوری پیشرفته و صنایع دفاعی کاربرد دارند و امنیت زنجیره تأمین آنها اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا کرده است.
آیا کانادا میخواهد صادرات مواد معدنی و برق را به آمریکا متوقف کند؟
چنین تصمیمی اعلام نشده است. موضع دولت کانادا این است که نمیخواهد آمریکا دسترسی انحصاری داشته باشد و قصد دارد بازارهای صادراتی خود را متنوع کند.
کانادا چه تعداد پروژه مواد معدنی حیاتی دارد؟
بر اساس آمار دولت فدرال، تا مه ۲۰۲۶، کانادا ۱۷۰ پروژه پیشرفته در حوزه مواد معدنی حیاتی داشت. در همان زمان ۵۹ معدن و چاه فعال و ۳۱ تأسیسات فرآوری نیز در کشور فعال بودند.
آیا برق واقعاً میتواند اهرم فشار کانادا باشد؟
بله، اما این اهرم محدودیتهایی دارد. شبکههای برق دو کشور به هم متصلاند و صادرات برق کانادا به آمریکا برای کشور نیز درآمد ایجاد میکند. اتاوا اکنون در کنار صادرات، به استفاده از برق برای توسعه صنایع داخلی توجه بیشتری نشان میدهد.
مذاکرات تجاری کانادا و آمریکا چه زمانی متوقف شد؟
مارک کارنی در ۲۱ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که کانادا مذاکرات تجاری با آمریکا را به دلیل اختلاف بر سر شرایط پیشنهادی واشنگتن متوقف کرده است.
منابع:
