بازار انرژی وارد مرحله عجیبی شده است. این بار داستان فقط گران شدن نفت خام نیست؛ بنزین و گازوئیل مسیر دیگری را طی میکنند و حتی از نفت خام هم جلو زدهاند. اختلال در پالایشگاههای خاورمیانه و روسیه، کاهش فعالیت پالایشگاههای آسیایی و محدود شدن صادرات فرآوردههای نفتی چین، عرضه سوخت را تحت فشار گذاشته است و این وضعیت میتواند قیمت سوخت، بهویژه بنزین، را برای مصرفکنندگان در کانادا هم تحت تأثیر قرار دهد.
نتیجه، جهش شدید قیمت فرآوردههای نفتی است. در برخی بازارهای جهانی، قیمت بنزین، نسبت به سال گذشته حدود ۹۸ درصد افزایش یافته و حاشیه سود پالایش بنزین و دیگر فرآوردهها در اوایل ژوئیه به بالاترین سطح چهار سال اخیر رسیده است.
مشکل فقط کمبود نفت نیست؛ پالایشگاهها هم کم آوردهاند
برای فهمیدن ماجرا باید یک قدم از پمپبنزین فاصله بگیریم و به پالایشگاهها نگاه کنیم. نفت خام تا زمانی که در پالایشگاه به بنزین، گازوئیل و دیگر فرآوردهها تبدیل نشود، نمیتواند نیاز بازار سوخت را برطرف کند.
همین بخش از زنجیره انرژی حالا با مشکل روبهرو شده است. آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده تولید پالایشگاههای جهان در ژوئن نسبت به سال قبل حدود ۶ میلیون بشکه در روز کاهش داشته است. پالایشگاههای صادراتی خاورمیانه هنوز به ظرفیت عادی برنگشتهاند و فعالیت پالایشگاههای روسیه نیز تحت تأثیر حملات قرار گرفته است. در آسیا هم پالایشگاهها با ظرفیت پایینتری کار کردهاند.
همین اتفاق فاصله عجیبی میان نفت خام و سوخت ایجاد کرده است. ممکن است نفت خام ارزانتر شود، اما اگر پالایشگاه کافی برای تبدیل آن به بنزین و گازوئیل وجود نداشته باشد، قیمت سوخت الزاماً پایین نمیآید.
این وضعیت یک مشکل دیگر هم دارد. ذخایر استراتژیک کشورها عمدتاً نفت خام را در خود نگه میدارند. بنابراین، آزاد کردن نفت از این ذخایر لزوماً نمیتواند کمبود فوری بنزین و گازوئیل را جبران کند.
فشار خاورمیانه و روسیه بر قیمت جهانی بنزین
دو نقطه مهم در زنجیره تأمین سوخت، همزمان با اختلال روبهرو شدهاند: خاورمیانه و روسیه.
در خاورمیانه، آسیب به زیرساختهای انرژی و اختلال در رفتوآمد نفتکشها از تنگه هرمز، صادرات فرآوردههای پالایششده را بهشدت کاهش داده است. طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی، صادرات فرآوردههای نفتی و گاز مایع از خلیج فارس در ژوئن به کمتر از نیمی از سطح پیش از جنگ رسید. نفت خام اما سریعتر از فرآوردهها به مسیر عادی بازگشت.
روسیه هم وضعیت متفاوتی ندارد. حملات پهپادی به زیرساختهای پالایشی این کشور، ظرفیت تولید فرآوردههای نفتی را پایین آورده است. از آنجا که روسیه یکی از صادرکنندگان بزرگ سوخت در جهان است، هر کاهش در تولید یا صادرات این کشور میتواند محمولههای کمتری را در اختیار خریداران جهانی قرار دهد.
مسکو در ماه ژوئیه حتی صادرات گازوئیل را برای مدتی متوقف کرد و برای صادرات بنزین نیز محدودیتهایی در نظر گرفت. هدف، تأمین نیاز داخلی روسیه بود، اما نتیجه آن برای بازار جهانی روشن بود: سوخت کمتری برای صادرات باقی ماند.
چرا کاهش صادرات سوخت چین خبر بدی برای بازار جهانی است؟
در شرایط عادی، چین میتواند بخشی از کمبود سوخت در آسیا را جبران کند. پالایشگاههای بزرگ این کشور مقدار قابلتوجهی فرآورده نفتی تولید میکنند و صادرات آنها میتواند به بازار منطقهای کمک کند.
اما این بار چین خودش بخشی از این عرضه را کنار کشیده است. صادرات فرآوردههای نفتی این کشور کاهش یافته و همزمان فعالیت پالایشگاههای چین نیز پایین آمده است. در نتیجه، بازاری که میتوانست در زمان کمبود به کمک سایر کشورها بیاید، خودش با محدودیت مواجه شده است.
وقتی محمولههای چینی کمتر میشوند، خریداران باید سراغ منابع دیگری بروند. رقابت برای خرید محمولههای موجود بیشتر میشود و همین فشار میتواند قیمت محمولهها را در بازار جهانی، از جمله برای بنزین و دیگر فرآوردههای نفتی، و همچنین هزینه حملونقل را بالا ببرد.
به این ترتیب، تصمیم پالایشگاهها و دولتها درباره صادرات حالا اهمیت بیشتری از گذشته پیدا کرده است.
آیا قیمت بنزین کانادا تا ۲۰۲۷ بالا میماند؟
هیچ تضمینی وجود ندارد که قیمت بنزین تا سال ۲۰۲۷ هر ماه بیشتر شود. اما فشار بر بازار سوخت ممکن است برای مدتی طولانی باقی بماند.
آژانس بینالمللی انرژی انتظار دارد فعالیت پالایشگاههای جهان در سال ۲۰۲۶ کاهش پیدا کند، اما در سال ۲۰۲۷ حدود ۳٫۱ میلیون بشکه در روز افزایش یابد. اگر این افزایش ظرفیت طبق برنامه اتفاق بیفتد، بخشی از فشار بازار فرآوردههای نفتی کاهش خواهد یافت.
با این حال، بازگشت پالایشگاهها به ظرفیت کامل زمان میخواهد. پایان یک درگیری یا باز شدن مسیرهای کشتیرانی بهتنهایی کافی نیست. تجهیزات آسیبدیده باید تعمیر شوند، قطعات باید تأمین شوند و واحدهای پالایشی دوباره به ظرفیت عادی برسند.
از طرف دیگر، تقاضای جهانی نفت هم قرار نیست ثابت بماند. آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی کرده تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۷ حدود ۲ میلیون بشکه در روز افزایش پیدا کند. بنابراین، پالایشگاهها باید هم کمبود فعلی را جبران کنند و هم برای تقاضای بیشتر آماده شوند.
اگر نفت ارزان شود، بنزین هم ارزان میشود؟
نه، لزوماً. قیمت بنزین فقط با قیمت نفت خام تعیین نمیشود.
هزینه پالایش، حملونقل، بیمه، مالیات، سطح ذخایر و میزان عرضه و تقاضای فرآوردههای نفتی هم در قیمت نهایی نقش دارند. به همین دلیل، اتفاقی که اکنون در بازار رخ داده، اهمیت زیادی دارد.
قیمتهای شاخص نفت در ژوئن با افزایش عرضه نفت خام کاهش پیدا کردند، اما بازار فرآوردهها همچنان با کمبود روبهرو بود. در همان زمان، حاشیه سود پالایش بنزین و گازوئیل به بالاترین سطح چهار سال اخیر رسید.
بنابراین، ممکن است قیمت یک بشکه نفت خام پایین بیاید، اما قیمت بنزین در پمپبنزین با همان سرعت کاهش پیدا نکند. حتی ممکن است برای مدتی، برخلاف نفت خام، قیمت در بازار جهانی بنزین همچنان صعودی باشد.
شوک انرژی چه اثری بر قیمت بنزین کانادا دارد؟
برای کاناداییها، ماجرا فقط به عددی که هنگام سوختگیری روی تابلو میبینند محدود نمیشود. سوخت بخش مهمی از هزینه جابهجایی کالا، فعالیت شرکتها، سفرهای جادهای و زنجیره تأمین است و تغییر قیمت در بازار بنزین میتواند هزینههای روزمره در کانادا را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی بنزین و گازوئیل گران میشوند، خانوارهایی که بیشتر به خودرو وابستهاند، مستقیمتر تحت فشار قرار میگیرند. بعد از آن، افزایش هزینه حمل کالا میتواند خودش را در قیمت برخی محصولات نشان دهد.
البته میزان این فشار برای همه کاناداییها یکسان نیست. کسی که در یک شهر بزرگ زندگی میکند و بیشتر از حملونقل عمومی استفاده میکند، ممکن است افزایش قیمت بنزین را کمتر از فردی احساس کند که هر روز با خودرو رفتوآمد دارد.
اما اثر انرژی به همینجا ختم نمیشود. افزایش هزینه سوخت میتواند از مسیر حملونقل و تولید به بخشهای دیگری از اقتصاد هم برسد.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز هشدار داده است که آسیب به زیرساختهای انرژی خاورمیانه میتواند حتی پس از بازگشایی کامل تنگه هرمز، بهدلیل زمان مورد نیاز برای تعمیر تأسیسات و عادی شدن حملونقل، همچنان بر قیمت فرآوردههایی مانند گازوئیل و سوخت جت اثر بگذارد.
تحلیل هدهد کانادا؛ گلوگاه بازار شاید دیگر نفت خام نباشد
برای سالها، وقتی صحبت از شوک انرژی میشد، اولین عددی که همه نگاه میکردند، قیمت نفت خام بود. این بار اما داستان کمی فرق دارد.
بحران اصلی میتواند در مرحله بعد از استخراج نفت اتفاق افتاده باشد؛ جایی که نفت خام باید به بنزین و گازوئیل تبدیل شود. اختلال پالایشگاهها نشان داده است که داشتن نفت کافی، لزوماً به معنای داشتن سوخت کافی نیست.
این موضوع برای کانادا اهمیت ویژهای دارد. کانادا یکی از تولیدکنندگان بزرگ نفت جهان است، اما تولید نفت خام بهتنهایی نمیتواند مصرفکنندگان کانادایی را از شوک جهانی بنزین در امان نگه دارد و تغییر قیمت در بازار بنزین برای مصرفکنندگان کانادا همچنان به ظرفیت پالایش، تجارت منطقهای و هزینه حملونقل وابسته است.
از نگاه هدهد کانادا، مهمترین بخش این خبر همین تغییر است: بازار نفت خام و بازار فرآوردههای نفتی دیگر الزاماً هممسیر نیستند. اگر این فاصله باقی بماند، پایین آمدن قیمت نفت خام لزوماً به معنای ارزان شدن سریع بنزین برای مصرفکننده نخواهد بود.
برای خانوارهای کانادایی، این یعنی نباید فقط نمودار قیمت نفت را دنبال کرد. وضعیت پالایشگاهها، میزان صادرات فرآوردهها و حاشیه سود پالایش میتواند سرنخ دقیقتری از مسیر آینده قیمت بنزین بدهد.
البته سناریوی گرانی مداوم تا ۲۰۲۷ هنوز قطعی نیست. افزایش فعالیت پالایشگاهها، عادی شدن مسیرهای کشتیرانی و بازگشت صادرات خاورمیانه و روسیه میتواند فشار را کم کند. در طرف مقابل، ادامه اختلالها یا آسیب بیشتر به زیرساختهای انرژی میتواند دوباره بازار سوخت را تکان دهد.
پرسشهای متداول
چرا ممکن است بنزین گران بماند، حتی اگر نفت خام ارزان شود؟
چون بنزین محصول پالایششده نفت خام است. قیمت آن به ظرفیت پالایشگاهها، موجودی سوخت، هزینه حملونقل و وضعیت عرضه و تقاضا هم بستگی دارد. وقتی پالایشگاهها با مشکل روبهرو باشند، کاهش قیمت نفت خام الزاماً به کاهش سریع قیمت بنزین منجر نمیشود.
آیا گرانی سوخت تا سال ۲۰۲۷ قطعی است؟
خیر. فشار بازار ممکن است تا ۲۰۲۷ ادامه داشته باشد، اما قیمتها میتوانند در این مدت بالا و پایین شوند. افزایش ظرفیت پالایشگاهها در سال ۲۰۲۷ میتواند بخشی از فشار را کاهش دهد، هرچند تقاضای جهانی نفت نیز قرار است افزایش پیدا کند.
چرا روسیه روی قیمت جهانی بنزین اثر میگذارد؟
روسیه یکی از صادرکنندگان بزرگ فرآوردههای نفتی است. کاهش فعالیت پالایشگاهها و محدودیت صادرات این کشور، مقدار سوخت موجود برای بازار جهانی را کم میکند. وقتی عرضه بنزین و گازوئیل کاهش پیدا کند، قیمت در بازار جهانی، میتواند با فشار بیشتری روبهرو شود.
آیا کانادا از افزایش قیمت جهانی سوخت آسیب میبیند؟
بله، اما میزان اثرگذاری برای خانوارها متفاوت است. افزایش قیمت جهانی بنزین میتواند هزینه مستقیم رانندگی را برای خانوارها در کانادا بالا ببرد و از مسیر افزایش هزینه حملونقل، روی قیمت برخی کالاها و خدمات نیز اثر بگذارد.
چه چیزی میتواند فشار بازار سوخت را کاهش دهد؟
بازگشت پالایشگاههای آسیبدیده به ظرفیت عادی، افزایش صادرات فرآوردهها، کاهش اختلال در حملونقل دریایی و رشد ظرفیت پالایش جهانی میتواند عرضه را بیشتر کند. آژانس بینالمللی انرژی انتظار دارد فعالیت پالایشگاهها در سال ۲۰۲۷ افزایش پیدا کند.
منابع:Financial Post ,IEA ,OPIS ,OECD
