دور تازه مذاکرات هستهای ایران و آمریکا در عمان؛ تازهترین دور مذاکرات درباره برنامه هستهای تهران، پس از آنکه اسرائیل در ماه ژوئن جنگی ۱۲ روزه علیه ایران آغاز کرد و جمهوری اسلامی در پی آن، سرکوب خونینی را علیه اعتراضات سراسری در کشور به راه انداخت.
«دونالد ترامپ»، رئیسجمهور آمریکا، فشار بر ایران را حفظ کرده و هشدار داده است که ممکن است آمریکا در واکنش به کشتار معترضان یا در صورت آغاز اعدامهای گسترده در پی اعتراضات، به ایران حمله کند. در عین حال، پس از جنگ ژوئن، ترامپ دوباره موضوع برنامه هستهای ایران را به محور بحثها بازگردانده است؛ جنگی که پنج دور از مذاکرات پیشین در رم و مسقط، عمان را مختل کرد.
نامه ترامپ به رهبر ایران برای آغاز دیپلماسی
ترامپ سال گذشته با نوشتن نامهای به آیتالله خامنهای، تلاش کرد مجددا مذاکرات هستهای بین ایران و آمریکا را آغاز کند. خامنهای هشدار داده بود که ایران در صورت حمله، پاسخ نظامی خواهد داد؛ بهویژه در شرایطی که نظام سیاسی کشور با بحرانهای ناشی از اعتراضات مردمی مواجه است.
ترامپ نامه را در ۵ مارس ۲۰۲۵ فرستاد. همچنین او یک روز بعد در مصاحبهای تلویزیونی گفت: «نامهای برایشان نوشتهام و گفتهام: امیدوارم مذاکره کنید. چون اگر مجبور شویم نظامی برخورد کنیم، اتفاقی وحشتناک خواهد بود.»
از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید، او فشار تحریمها را افزایش داده است. همچنین بارها تهدید کرده است که ممکن است آمریکا یا اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران حمله کنند.
نقش عمان در میانجیگری مذاکرات هستهای ایران و آمریکا
سلطنت عمان، در شرق شبهجزیره عربستان، مقامهای آمریکایی و ایرانی را برای میانجیگری بین دو کشور گرد هم آورده است. عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، و «استیو ویتکاف»، نماینده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، با میانجیگری عمان ابتدا به صورت غیرمستقیم و سپس چهرهبهچهره دیدار کردهاند. اتفاقی نادر میان دو کشور پس از دههها دشمنی.
با این حال، گفتوگوها با چالشهایی روبهرو بوده است. ویتکاف در یکی از مصاحبههای تلویزیونی خود گفت که ممکن است دو کشور بتوانند درباره غنیسازی ۳.۶۷ درصدی اورانیوم به توافق برسند. همان سطحی که در توافق هستهای ۲۰۱۵ زیر نظر دولت باراک اوباما تعیین شده بود. اما ترامپ و مقامهای آمریکایی در سالهای اخیر تأکید دارند که ایران نباید هیچگونه غنیسازی داشته باشد، موضوعی که تهران با آن مخالف است.
جنگ اسرائیل و توقف غنیسازی در ایران
مذاکرات هستهای ایران و آمریکا با حمله اسرائیل در ماه ژوئن به ایران پایان یافت. جنگی ۱۲ روزه که در جریان آن، آمریکا نیز تأسیسات هستهای جمهوری اسلامی را بمباران کرد. ایران در ماه نوامبر اعتراف کرد که در پی این حملات، تمامی فعالیتهای غنیسازی اورانیوم را متوقف کرده است. هرچند بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی هنوز نتوانستهاند از این سایتهای بمبارانشده بازدید کنند.
برنامه هستهای ایران؛ از غنیسازی تا تهدید ساخت بمب
ایران سالها مدعی است که برنامه هستهایاش صرفاً اهداف صلحآمیز دارد. اما مقامهایش اخیراً تهدید کردهاند که ممکن است بهدنبال ساخت سلاح هستهای بروند. ایران اکنون اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی میکند،سطحی نزدیک به درجهٔ تسلیحاتی، و تنها کشوری در جهان است که بدون داشتن برنامه رسمی ساخت بمب، چنین کاری انجام میدهد.
طبق توافق هستهای ۲۰۱۵، ایران مجاز بود اورانیوم را تا خلوص ۳.۶۷ درصد غنیسازی کند. همچنین ذخیرهای حداکثر برابر با ۳۰۰ کیلوگرم داشته باشد. آخرین گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی میزان ذخیره اورانیوم ایران را حدود ۹,۸۷۰ کیلوگرم اعلام کرده است که بخش کوچکی از آن تا سطح ۶۰ درصد غنی شده است.
نهادهای اطلاعاتی آمریکا معتقدند که ایران هنوز برنامه رسمی تولید سلاح هستهای را آغاز نکرده است. اما فعالیتهایی انجام داده که میتواند این مسیر را برایش آماده کند.
فراز و فرود روابط پس از توافق هستهای
روابط ایران و آمریکا گاه با تنش و گاه با دورههای کوتاه دیپلماسی همراه بوده است؛ اوج این روابط در زمان توافق هستهای سال ۲۰۱۵ با قدرتهای جهانی بود. اما ترامپ در سال ۲۰۱۸ بهصورت یکجانبه آمریکا را از این توافق خارج کرد. اقدامی که بار دیگر منطقه خاورمیانه را وارد دورهای از بحران و تنش کرد؛ بحرانی که تا امروز ادامه دارد.
محورهای احتمالی توافق ایران و آمریکا
در صورت دستیابی به توافق جدید، انتظار میرود چند محور اصلی مورد توجه دو کشور قرار گیرد:
- محدودسازی سطح غنیسازی اورانیوم: بازگشت ایران به سقف ۳.۶۷ درصد یا رقم بالاتر با نظارت بینالمللی.
- لغو بخشی از تحریمها: بهویژه در حوزه بانکی و صادرات نفت برای جلوگیری از فروپاشی اقتصادی ایران.
- دسترسی بیشتر آژانس بینالمللی انرژی اتمی: تضمین شفافیت و نظارت مستمر بر فعالیتهای هستهای.
- پرهیز از اقدام نظامی: ایجاد «خط ارتباط اضطراری» میان تهران و واشینگتن برای جلوگیری از درگیری مستقیم.
- تعهدات منطقهای: گفتوگو درباره نقش ایران در خاورمیانه، از جمله در یمن، سوریه و لبنان.
اگرچه رسیدن به چنین توافقی نیازمند اعتمادسازی عمیق و امتیازدهی دوطرفه است، اما کارشناسان معتقدند در فضای پرتنش کنونی، حتی یک توافق حداقلی بین ایران و آمریکا میتواند از بازگشت بحران به سطح خطرناک جلوگیری کند.
منبع: ایبیسی
