کمبود و گرانی داروهای اعصاب و روان در ایران، بیماران را با دو مانع هم‌زمان روبه‌رو کرده است: پیدا کردن داروی تجویزشده و توان پرداخت هزینه‌ی آن. سازمان غذا و دارو اختلال در واردات از هند را یکی از دلایل کمبود می‌داند. اما وابستگی تولید داخلی به مواد اولیه‌ی خارجی، بدهی بیمه‌ها به شرکت‌های دارویی و نبود آمار شفاف از میزان مصرف نیز پرسش‌هایی جدی درباره‌ی مدیریت بازار دارو ایجاد کرده است؛ بازاری که اختلال در آن می‌تواند تداوم درمان میلیون‌ها فرد درگیر با مشکلات سلامت روان را تحت تأثیر قرار دهد.
کمبود داروهای اعصاب و روان فراتر از اختلال واردات است
گزارش‌های منتشرشده از استان‌های مختلف و هشدار انجمن علمی روان‌پزشکان ایران از ادامه‌ی کمبود برخی داروهای مورد نیاز بیماران مبتلا به اختلالات خلقی، روان‌پریشی و اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی حکایت دارد.
محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، توقف پروازهای مستقیم هند به ایران پس از آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴ و خودداری طرف هندی از ارسال محموله‌ها با هواپیماهای ایرانی را از عوامل اختلال در تأمین برخی داروهای سایکوتروپیک معرفی کرده است. به گفته‌ی او، واردات فوریتی و مسیرهای جایگزین بخشی از نیاز کشور را پوشش داده‌اند. اما برای تأمین کامل بازار کافی نبوده‌اند.
با این حال، محدودیت واردات تنها حلقه‌ی آسیب‌پذیر زنجیره‌ی دارو نیست. تولیدکنندگان داخلی نیز برای تأمین مواد مؤثره و سایر مواد اولیه به واردات وابسته‌اند. بنابراین، تولید داخل به تنهایی تضمین‌کننده‌ی دسترسی پایدار به دارو نیست.
آرمان احمدنصراللهی، مدیرعامل سبحان‌دارو، پیش‌تر از کمبود داروهایی مانند سرترالین، کلونازپام، ریسپریدون و کلردیازپوکساید خبر داده و از افزایش دو تا سه برابری هزینه‌ی حمل‌ونقل سخن گفته بود. محمد عبده‌زاده، عضو هیات‌مدیره سندیکای تولید داروهای انسانی، نیز مشکلات انتقال مواد اولیه از هند و چین و هزینه بالای مسیرهای جایگزین را از موانع تأمین و افزایش قیمت دارو در ایران عنوان کرده است.
بدهی بیمه‌ها، فشار را به کارخانه و بیمار منتقل می‌کند
مشکلات بازار دارو به واردات محدود نمی‌شود. تأخیر در پرداخت مطالبات تولیدکنندگان از بیمه‌ها و مراکز درمانی، نقدینگی شرکت‌های دارویی را تحت فشار قرار می‌دهد. کارخانه‌ها باید هزینه‌ی مواد اولیه، دستمزد، انرژی و بسته‌بندی را به‌موقع بپردازند، اما ممکن است ماه‌ها برای دریافت مطالبات خود منتظر بمانند.
در چنین شرایطی، حتی وجود ظرفیت تولید نیز لزوما به معنای امکان تأمین مستمر دارو نیست. نتیجه‌ی این چرخه می‌تواند اختلال در تولید و توزیع و در نهایت باعث افزایش قیمت دارو در ایران باشد.
از سوی دیگر، افزایش قیمت دارو توان مالی بیماران را محدودتر کرده است. بهمن صبور، قائم‌مقام رئیس هیأت‌مدیره نظام پزشکی تهران بزرگ، از افزایش ۵۰ تا ۴۰۰ درصدی قیمت برخی اقلام دارویی خبر داده است؛ رقمی که به همه‌ی داروها قابل تعمیم نیست. او همچنین از تأخیر یک تا دوماهه در ثبت قیمت‌های جدید در سامانه‌ی بیمه انتقاد کرده است.
این فاصله‌ی زمانی می‌تواند بیمار را ناچار کند هزینه‌ی بیشتری بپردازد، پیش از آنکه پوشش بیمه‌ای متناسب با قیمت جدید اعمال شود. برای فردی که باید داروی خود را ماه‌ها یا سال‌ها مصرف کند، حتی افزایش تدریجی هزینه‌ی نسخه نیز ممکن است درمان را از دسترس خارج کند.
میلیون‌ها نفر درگیر افسردگی‌اند؛ آمار مصرف دارو کجاست؟
مطالعه‌ای درباره‌ی روند اختلالات افسردگی در ایران، بر پایه‌ی داده‌های مؤسسه‌ی سنجش و ارزیابی سلامت، شمار افراد مبتلا به این اختلالات را در سال ۲۰۲۱ حدود ۵.۲ میلیون نفر برآورد کرده است. این رقم حدود ۲.۳۷ برابر برآورد سال ۱۹۹۰ است.
با این حال، آمار شفافی از تعداد افرادی که به‌طور مستمر داروهای اعصاب و روان مصرف می‌کنند، میزان مصرف سالانه هر دارو و تغییرات تعداد نسخه‌ها در دسترس عموم نیست. تعداد مبتلایان به افسردگی نیز معادل تعداد مصرف‌کنندگان دارو نیست. اما بدون داده‌های دقیق نمی‌توان میزان تقاضا را برآورد کرد و برای تأمین آینده برنامه‌ریزی مؤثری داشت.
این خلأ آماری یک پرسش جدی برای سیاست‌گذار ایجاد می‌کند: وقتی میزان مصرف و تغییرات تقاضا به‌طور منظم مشخص نیست، تولید و واردات دارو بر چه مبنایی تنظیم می‌شود؟ توضیح درباره‌ی اختلال مسیر واردات، هرچند بخشی از مشکل را روشن می‌کند، به‌تنهایی پاسخگوی ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت نیست.
بیمار نباید هزینه‌ی ناکارآمدی زنجیره‌ی تأمین را بپردازد
پیامد کمبود و گرانی داروهای اعصاب و روان تنها به مراجعه‌ی بیشتر به داروخانه‌ها محدود نمی‌شود. امیرحسین جلالی‌ندوشن، سخنگوی انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، گفته است که گاهی نبود یا گرانی دارو، انتخاب درمان را برای پزشک و بیمار محدود می‌کند.
متخصصان هشدار می‌دهند که برخی بیماران ممکن است برای کاهش هزینه، دوز دارو را خودسرانه کم کنند یا مصرف آن را متوقف کنند. قطع ناگهانی یا نامنظم مصرف بعضی داروهای روان‌پزشکی می‌تواند علائم قطع مصرف یا بازگشت نشانه‌های بیماری را به دنبال داشته باشد. جایگزینی دارو نیز باید با نظر پزشک انجام شود.
در این میان، بازار غیررسمی داروهای کمیاب نیز نگرانی دیگری است. زیرا تهیه‌ی دارو از مسیرهای نامطمئن می‌تواند اصالت و شرایط نگهداری آن را زیر سؤال ببرد.
تأمین پایدار داروهای اعصاب و روان به اقداماتی فراتر از واردات اضطراری نیاز دارد: انتشار آمار دقیق مصرف، کاهش وابستگی آسیب‌پذیر به مسیرهای محدود تأمین، پرداخت به‌موقع مطالبات تولیدکنندگان و هماهنگی پوشش بیمه‌ای با تغییر قیمت‌ها.
معیار موفقیت سیاست‌گذاری در این حوزه نباید صرفا اعلام تولید یا ورود محموله‌های جدید باشد. تا زمانی که بیمار نتواند داروی تجویزشده را به‌موقع و با هزینه‌ی قابل پرداخت تهیه کند، بحران تأمین برای او پایان نیافته است. هزینه‌ی اختلال در این زنجیره را نباید به بیمارانی منتقل کرد که برای حفظ ثبات وضعیت روانی خود به درمان مستمر نیاز دارند.
منابع: تجارت‌نیوز، سلامت‌نیوز
