حدود ۴۱ درصد درختان پارک جنگلی چیتگر کاملا خشک شده‌اند و ۲۸ درصد دیگر در وضعیت بحرانی قرار دارند. آماری که از احتمال آسیب‌دیدگی نزدیک به ۷۰ درصد درختان این جنگل قدیمی در غرب تهران حکایت دارد. مسئولان، کاهش بارندگی، کمبود آب، آفات و ضعف مدیریت فنی را از عوامل این بحران می‌دانند. اما فعالان محیط زیست و برخی اعضای شورای شهر معتقدند کوتاهی در نگهداری و آبرسانی طی سال‌های گذشته، زمینه‌ی خشک شدن درختان چیتگر را فراهم کرده است. هم‌زمان، گزارش‌هایی درباره‌ی آسیب عمدی به تنه‌ی درختان منتشر شده و دستگاه قضایی نیز به پرونده ورود کرده است؛ با این حال، هنوز نتیجه قطعی درباره‌ی عوامل اصلی خشکیدگی اعلام نشده است.
جنگلی ۶۰ ساله در آستانه‌ی نابودی
پارک جنگلی چیتگر در سال ۱۳۴۲ با هدف توسعه‌ی فضای سبز غرب تهران، بهبود کیفیت هوا و محدود کردن گسترش بی‌رویه‌ی شهر احداث شد و عملیات جنگل‌کاری آن تا سال ۱۳۴۸ ادامه یافت. اکنون بخش مهمی از درختان این پارک بیش از ۶۰ سال عمر دارند و جایگزینی آنها نمی‌تواند به سرعت کارکرد زیست‌محیطی جنگل را بازگرداند.
نقی شعبانیان، معاون توسعه‌ی جنگل و کمربند سبز سازمان بوستان‌ها و فضای سبز تهران، گفته است برآوردهای اولیه بر اساس تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد ۴۱ درصد درختان کاملاً خشک شده‌اند. همچنین ۲۸ درصد دیگر در معرض خشکیدگی قرار دارند. بررسی‌های میدانی برای دستیابی به آمار دقیق‌تر ادامه دارد.
مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، آمار نابودی دو سوم درختان را رد کرده، اما بدون ارائه‌ی آمار جایگزین، از خشک شدن «تعدادی از درختان» به دلیل کم‌آبی، بیماری و شرایط سنی سخن گفته است.
کاهش آب و ضعف مدیریت فنی
یکی از مهم‌ترین محورهای انتقاد به مدیریت چیتگر، اختلال در آبرسانی و کاهش سهم آب این پارک است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، روند خشکیدگی از سال ۱۴۰۱ شدت گرفته و کاهش حق‌آبه پارک به حدود یک‌پنجم میزان پیشین، در تضعیف درختان نقش داشته است.
محمد درویش، فعال محیط زیست، معتقد است نمی‌توان بحران خشک شدن درختان چیتگر را صرفا به خشکسالی نسبت داد. به گفته‌ی او، مسیرهای آبیاری از سال ۱۳۹۶ به بعد به درستی مرمت و لایروبی نشده بودند، لوله‌ها آسیب دیده بودند و زیرساخت انتقال آب کارایی لازم را نداشت.
درویش با اشاره به تولید سالانه حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب فاضلاب در تهران می‌گوید با تصفیه‌ی حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب از این منابع می‌توان بخش عمده‌ی نیاز آبی فضای سبز شهر را تامین کرد. او همچنین به اعلام شهرداری درباره‌ی ایجاد حدود هفت هزار هکتار جنگل جدید اشاره می‌کند. او می‌پرسد چرا هم‌زمان با توسعه عرصه‌های تازه، تامین آب جنگل قدیمی چیتگر با مشکل روبرو بوده است.
شعبانیان نیز می‌گوید نگهداری چیتگر طی دهه‌های گذشته بیش از اندازه به آبیاری و خدمات پیمانکاری محدود شده و برنامه‌ریزی فنی و پرورشی مستمر وجود نداشته است. به گفته‌ی او، تراکم بیش از ظرفیت درختان، ضعف خاک، آلودگی هوا و محدود بودن گونه‌های درختی نیز در آسیب‌پذیری جنگل نقش داشته‌اند.
خشکسالی و آفات؛ علت یا پیامد ضعف درختان؟
کاهش بارندگی تهران فشار زیادی بر پوشش گیاهی شهر وارد کرده است. شعبانیان می‌گوید میانگین بارندگی که در گذشته حدود ۲۰۰ تا ۲۸۰ میلی‌متر بود، در پنج تا هفت سال اخیر در برخی برآوردها به کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر رسیده است. این تغییر اقلیمی، درختانی را که در شرایط متفاوتی کاشته شده‌اند، با تنش آبی شدیدی روبرو کرده است.
بخش قابل توجهی از درختان چیتگر را گونه‌های سوزنی‌برگ، از جمله کاج و سرو نقره‌ای، تشکیل می‌دهند. غلبه گونه‌های محدود، به ویژه در جنگل‌هایی که مدیریت پرورشی مناسبی ندارند، خطر گسترش آفات و بیماری‌ها را افزایش می‌دهد.
سوسک پوست‌خوار کاج از جمله آفات مطرح‌شده در پرونده خشک شدن درختان چیتگر است. این آفت معمولا به درختان ضعیف‌شده حمله می‌کند و با نفوذ به زیر پوست تنه و ایجاد تونل، آسیب را گسترش می‌دهد. درختان سالم با تولید رزین یا صمغ توان بیشتری برای مقابله با آفت دارند، اما کم‌آبی این سازوکار دفاعی را مختل می‌کند.
درویش تاکید می‌کند که آفت ممکن است پیامد ضعف درخت باشد، نه علت اولیه‌ی خشکیدگی. او با اشاره به سلامت درختان هم‌سن چیتگر در باغ گیاه‌شناسی ملی ایران، تفاوت وضعیت دو مجموعه را به کیفیت نگهداری و رسیدگی نسبت می‌دهد.
آیا پای دخالت انسانی در میان است؟
در کنار عوامل اقلیمی و مدیریتی، گزارش‌هایی از کنده شدن پوست و ایجاد خراش روی تنه‌ی درختان چیتگر منتشر شده است. وب‌سایت عصر ایران در گزارشی میدانی نوشت در بخش‌هایی از پارک، پوست تعدادی از درختان تا ارتفاعی که معمولا در دسترس انسان است، کنده شده و روی تنه‌ی برخی از آنها آثار خراش عمیق و ابزار نوک‌تیز دیده می‌شود. این مشاهدات ضرورت بررسی احتمال دخالت انسانی را مطرح کرده‌اند. اما به تنهایی برای اثبات عمدی بودن خشک شدن درختان چیتگر یا ارتباط آن با منافع اقتصادی کافی نیستند.
موقعیت چیتگر نیز بر حساسیت این پرونده افزوده است. این پارک در منطقه‌ی ۲۲ تهران قرار دارد. محدوده‌ای که طی دو دهه‌ی گذشته شاهد گسترش برج‌سازی، شهرک‌سازی و پروژه‌های بزرگ تجاری و مسکونی بوده است. کاهش مساحت پارک از حدود ۱۲۰۰ هکتار به نزدیک ۸۴۰ تا ۹۵۰ هکتار نیز در گزارش‌های مختلف مطرح شده، هرچند این ارقام به دوره‌ها و مبناهای متفاوت مربوطند.
درویش می‌گوید مناطق خشک‌شده همچنان در محدوده‌ی جنگل‌های دست‌کاشت چیتگر قرار دارند و تغییر کاربری آنها اعلام نشده است. با این حال، فعالان محیط زیست خواهان بررسی دقیق احتمال دخالت انسانی و روشن شدن مسئولیت دستگاه‌های مرتبط هستند.
مسئولیت میان شهرداری و منابع طبیعی
ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، می‌گوید از ابتدای دوره‌ی مدیریت شهری درباره‌ی وضعیت چیتگر و سرخه‌حصار هشدارهایی مطرح شده بود. اما اقدامات لازم برای شناسایی ریشه‌ی بحران و جلوگیری از گسترش آن انجام نشد. به اعتقاد او، کمبود آب، آفات و بی‌توجهی مدیریتی همگی در خشک شدن درختان چیتگر نقش داشته‌اند و کوتاهی را نمی‌توان فقط به یک دوره محدود کرد.
شعبانیان نیز اذعان کرده است که مدیریت فنی چیتگر در طول دهه‌های گذشته به درستی شکل نگرفته و هم سازمان منابع طبیعی و هم شهرداری، به عنوان بهره‌بردار و ناظر، مسئولیت‌هایی داشته‌اند.
دستگاه قضایی نیز به این پرونده ورود کرده است. گزارش‌هایی از بازدید دادستان تهران از پارک و بررسی روند خروج درختان خشک و آلوده و توسعه‌ی شبکه آبرسانی منتشر شده است. اما هنوز نتیجه‌ی نهایی رسیدگی یا جزئیات برخورد قانونی با مسئولان احتمالی اعلام نشده است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، حدود ۳۵ هزار درخت در چیتگر دچار خشکیدگی شده‌اند و نزدیک به ۲۵ هزار درخت خشک‌شده تاکنون قطع و از پارک خارج شده‌اند. مسئولان، قطع درختان آلوده را اقدامی برای جلوگیری از گسترش آفت می‌دانند. شناسایی و علامت‌گذاری درختان برای قطع نیز باید با نظارت سازمان منابع طبیعی و در چارچوب ضوابط قانونی انجام شود.
احیای پارک جنگلی چیتگر؛ برنامه‌ای دست‌کم ۱۰ ساله
شهرداری تهران برای احیای پارک جنگلی چیتگر و جایگزینی درختان از دست‌رفته، برنامه‌ی کاشت نهال را دنبال می‌کند. به گفته‌ی شعبانیان، سال گذشته ۲۸ هزار نهال در این محدوده کاشته شد و برای کاشت ۳۰ هزار درخت دیگر نیز مناقصه برگزار شده است. او گفته در صورت تامین زیرساخت‌های آبیاری، امکان کاشت ۳۰ تا ۶۰ هزار نهال دیگر نیز در بهمن‌ماه وجود دارد.
با این حال، کاشت نهال به تنهایی به معنای احیای پارک جنگلی چیتگر نیست. درختان تازه برای رسیدن به بلوغ و ایجاد کارکردهایی مانند تعدیل دما، بهبود کیفیت هوا و فراهم کردن زیستگاه حیات وحش، به سال‌ها زمان نیاز دارند.
برنامه‌ی پیشنهادی مدیریت چیتگر بر اجرای طرح‌های فنی و پرورشی ۱۰ ساله استوار است؛ طرح‌هایی که باید انتخاب گونه، تراکم درختان، تقویت خاک، شیوه‌ی آبیاری و کنترل آفات را مشخص کنند. کارشناسان همچنین بر ترکیب گونه‌های سوزنی‌برگ با درختان پهن‌برگ بومی و افزایش تنوع زیستی تاکید دارند.
یکی از چالش‌های اصلی، بازسازی شبکه‌ی آبیاری است. شعبانیان می‌گوید این شبکه هنوز به طور کامل اجرا نشده و باید به‌گونه‌ای توسعه یابد که آب به عمق خاک برسد و ریشه‌ی درختان به سمت لایه‌های عمیق‌تر هدایت شود. استفاده از پساب تصفیه‌شده نیز می‌تواند بخشی از نیاز آبی پارک را تامین کند، مشروط بر آنکه کیفیت آب کنترل شود.
چیتگر فقط با کاشت درخت نجات پیدا نمی‌کند
پارک جنگلی چیتگر یکی از عرصه‌های مهم سبز غرب تهران است. درنتیجه نابودی بخش بزرگی از درختان آن، توان این مجموعه را برای تعدیل دما، بهبود کیفیت هوا و حفظ زیستگاه‌های طبیعی کاهش می‌دهد.
پرسش اصلی این است که آیا مدیریت شهری می‌تواند از تکرار این بحران جلوگیری کند و مسئولیت کوتاهی‌های گذشته را روشن سازد. پاسخ به این پرسش، به انتشار نتایج بررسی‌های فنی و قضایی، شفافیت در آمار خشکیدگی و قطع درختان و تضمین تامین آب برای پوشش گیاهی باقی‌مانده وابسته است.
خشکسالی و تغییر اقلیم واقعیت‌هایی انکارناپذیرند. اما شدت آسیب به چیتگر ضرورت بررسی نقش تصمیم‌های مدیریتی و ضعف نگهداری را نیز برجسته می‌کند. احیای پارک جنگلی چیتگر به برنامه‌ای بلندمدت، نظارت مستمر و تامین منابع نیاز دارد. در غیر این صورت، کاشت هزاران نهال جدید نیز ممکن است نتواند مانع تکرار سرنوشت درختان قدیمی شود.
