محاکمه‌ی ۲۰۰ میلیارد دلاری که با شکایت ۲۹ ایالت آمریکا از شرکت نام‌آشنای متا و پلتفرم‌های فیس‌بوک و اینستاگرام آغاز شد، پرونده‌ای است که می‌تواند نحوه‌ی فعالیت یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های اجتماعی جهان را تغییر دهد. دادستان‌های کل ایالت‌ها می‌گویند متا با طراحی عمدی الگوریتم‌های خود برای ایجاد وابستگی، به سلامت روان کودکان و نوجوانان آسیب زده است.
تجارت یک تریلیون دلاری پس از ۳۰ سال محاکمه
در سال ۱۹۹۴، بیش از ۴۰ ایالت آمریکا گرد هم آمدند تا از یکی از قدرتمندترین صنایع جهان شکایت کنند: صنعت بزرگ دخانیات. این شکایت‌ها ادعاهای گوناگونی را در بر می‌گرفت که محور مشترک آن‌ها تبلیغات گمراه‌کننده‌ی شرکت‌های دخانیات و نقش آن‌ها در تشدید بحران فزاینده‌ی سلامت عمومی بود. در نهایت، این پرونده به توافقی با دولت آمریکا ختم شد؛ توافقی که طبق آن شرکت‌ها متعهد شدند سنگین‌ترین غرامت تاریخ صنایع را بپردازند و ایالت‌ها هم در مقابل از بخش زیادی از شکایت‌های خود صرف‌نظر کردند.
۳۰ سال بعد، مصرف سیگار در کشورهای در حال توسعه رو به افزایش است، شرکت‌های دخانیات همچنان سودآورند و ارزش بازار جهانی دخانیات به نزدیک یک تریلیون دلار رسیده است.
چراغ سبز دادگاه لس‌آنجلس به شکایت قانونی از شرکت متا
روز سه‌شنبه دادگاه مهمی در پی شکایت های گسترده از شرکت متا آغاز شد. در این دادگاه ۲۹ ایالت آمریکا ادعا کرده‌اند شرکت مالک فیس‌بوک و اینستاگرام، عمداً محصولی اعتیادآور طراحی کرده و کودکان را هدف قرار داده است.
این دادگاه پس از پرونده‌ای کلیدی در اوایل امسال برگزار می‌شود؛ پرونده‌ای که در آن هیئت منصفه‌ی دادگاهی در لس‌آنجلس، این شرکت و یوتیوب را به دلیل طراحی آگاهانه‌ی یک محصول اعتیادآور که آثار مخربی بر سلامت روان یک شاکی جوان داشت، مقصر دانست.
آن پرونده که در نهایت ۶ میلیون دلار غرامت برای شاکی به همراه داشت، راه را برای پرونده‌ی فعلی و دیگر شکایت‌ها باز کرد. تقریباً در همان زمان، متا مجبور شد در دادگاهی جداگانه در نیومکزیکو مجموعاً ۹۴۲ میلیون دلار بپردازد. پرونده‌ی نیومکزیکو روی این موضوع تمرکز داشت که آیا شرکت از سوءاستفاده‌ی جنسی از کودکان در پلتفرم‌های خود مطلع بوده و آیا اقدامی برای جلوگیری از آن انجام داده است یا خیر.
الگوریتم پنهان در این شبکه‌های اجتماعی در کانون اتهام‌ها
اما موج جدید شکایت‌ها کمتر بر سوءاستفاده از کودکان و بیشتر بر ساختار و طراحی پایه‌ی پلتفرم متا تمرکز دارد: الگوریتم پیچیده‌ای که مبنای نمایش محتوا در این شبکه‌های اجتماعی است. اما این دادگاه‌ها تا کجا می‌توانند پیش بروند؟
«کیت وینیک»، تحلیلگر مؤسسه‌ی فورستر، این دادگاه را «احتمالاً پایان عصر شبکه‌های اجتماعی به شکلی که می‌شناسیم» دانسته است. به گفته‌ی او، حتی اگر حکم علیه متا صادر شود، تغییر اجباری در این الگوریتم، این صنعت را برای همیشه از بین نخواهد برد، اما می‌تواند در بلندمدت استفاده‌ی کاربران از این شبکه‌های اجتماعی را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد.
مبالغی که متا و دیگر شرکت‌های شبکه‌های اجتماعی ممکن است مجبور به پرداخت آن شوند بسیار سنگین است. دادستان‌های کل ایالت‌ها درخواست ۲۰۰ میلیارد دلار غرامت کرده‌اند؛ مبلغی که تقریباً برابر با درآمد سالانه‌ی شرکت است. متا نیز در لایحه‌ای به دادگاه اعلام کرده که این غرامت‌ها ممکن است به ۱٫۴ تریلیون دلار برسد، یعنی رقمی نزدیک به ارزش کل بازار شرکت. البته قاضی پرونده برآورد متا را غیرمنطقی خوانده است.
خطری بزرگ‌تر از غرامت ۲۰۰ میلیارد دلاری
شاید خطر واقع‌بینانه‌تر برای این شرکت، احتمال ایجاد تغییرات دائمی در نحوه‌ی عملکرد شبکه‌های اجتماعی آن باشد؛ شبکه‌هایی که موتور اصلی کل کسب‌وکار متا محسوب می‌شوند. متا در اصل یک شرکت تبلیغات دیجیتال است. این الگوریتم پیشنهاددهنده که شریان حیاتی شبکه‌های اجتماعی این شرکت است، پست‌ها را در فید کاربران رتبه‌بندی می‌کند و بخشی از تعامل کاربران را با نمایش پست‌هایی افزایش می‌دهد که احتمال دارد احساسات آن‌ها را تحریک کند و باعث شود مدت بیشتری در پلتفرم بمانند.
نحوه‌ی کار این الگوریتم همان چیزی است که دادستان‌های کل ایالت‌های آمریکا ظاهراً به دنبال تغییر آن هستند، زیرا به گفته‌ی آن‌ها در متن شکایت، همین قابلیت دستکاری دوپامین است که فضای شبکه‌های اجتماعی را تا این حد اعتیادآور می‌کند.
«استیون مرداک»، استاد دانشگاه کالج لندن، گفت تغییر این الگوریتم لزوماً نحوه‌ی تبلیغات فیس‌بوک را تغییر نمی‌دهد، اما می‌تواند میزان تعامل کاربران را کاهش دهد؛ مسئله‌ای که به نوبه‌ی خود فرصت این شرکت برای نمایش تبلیغات به کاربران را به‌شدت محدود خواهد کرد.
با این حال، همه‌ی این‌ها به این بستگی دارد که هیئت منصفه‌ی آمریکا و نهادهای ناظر این کشور تا چه اندازه حاضر باشند در عملکرد این پلتفرم تغییر ایجاد کنند. نارضایتی از متا و مدل کسب‌وکار آن در سراسر جهان در حال افزایش است و اتحادیه‌ی اروپا نیز از این شرکت می‌خواهد طراحی اعتیادآور پلتفرم‌هایش را تغییر دهد.
مرداک می‌گوید: «احتمال اینکه تغییرات الگوریتمی در سطح جهانی اعمال شود وجود دارد، اما اینکه آیا این تغییرات فلج‌کننده خواهند بود یا نه… من بعید می‌دانم مطالبات مطرح‌شده ضربه‌ی مهلکی به شرکت بزند.»
تجربه‌ی گوگل؛ وقتی غول‌های فناوری قسر در می‌روند
پرونده‌ی اخیر گوگل را در نظر بگیرید. نهادهای ناظر آمریکا در سال ۲۰۲۳ در یک پرونده‌ی مهم ضدانحصار از این شرکت موتور جست‌وجو شکایت کردند؛ پرونده‌ای که می‌توانست در نهایت به تجزیه‌ی شرکت منجر شود و حتی مقام‌ها را به فروش کروم، محبوب‌ترین مرورگر اینترنت جهان، وادار کند.
گوگل در این پرونده شکست خورد، اما مجازات شدید احتمالی علیه آن اعمال نشد. با وجود اینکه دادگاه تشخیص داد این شرکت دست به اقدامات انحصارگرایانه زده است، در نهایت به چیزی بسنده شد که منتقدان آن را تنبیهی بسیار ملایم خواندند و گوگل همچنان به‌عنوان یک غول بزرگ در صنعت باقی ماند.
موضع متا: ادعاها بی‌اساس است، از حق خود دفاع می‌کنیم
در واکنش به روند این شکایت عظیم از شرکت بزرگ متا، سخنگوی آن گفت: «دادستان‌های کل ایالت‌ها ممکن است این پرونده را تاریخی توصیف کنند، اما ادعاهای محدود آن‌ها فاقد پشتوانه است و مطالبات مالی‌شان به‌شدت نامتناسب است. ایالت‌ها به جای پایبندی به واقعیت‌ها یا قانون، تصمیم گرفته‌اند به دنبال مبلغی غیرمنطقی و هنگفت باشند. ما بر سابقه‌ی خود در ایجاد سازوکارهای قدرتمند برای محافظت از نوجوانان تأکید داریم و مشتاقیم استدلال‌های خود را در دادگاه مطرح کنیم.»
چرا محاکمه‌ی دهه‌ی ۹۰ الگویی برای شکایت حقوقی از شرکت ثروتمند متا است؟
پرونده‌ی صنعت دخانیات نیز نمونه‌ی دیگری است. دولت آمریکا در یکی از پرونده‌های مهم خود که بر اساس قوانین این کشور علیه فعالیت‌های سازمان‌یافته‌ی مجرمانه پیگیری شد، خواستار دریافت ۲۸۹ میلیارد دلار از شرکت‌های بزرگ دخانیات، از جمله فیلیپ موریس، شد. فیلیپ موریس و دیگر متهمان این پرونده شکست خوردند.
اما در جریان رسیدگی قضایی، رقم اولیه‌ی مطالبه‌ی مالی دولت به کمتر از پنج درصد مبلغ اصلی کاهش یافت؛ یعنی ۱۴ میلیارد دلار که قرار بود طی ۱۰ سال پرداخت شود.
فیلیپ موریس به فعالیت تجاری خود ادامه داد، هرچند این شرکت و دیگر شرکت‌های دخانیات مجبور شدند درباره‌ی مضرات سیگار بیانیه‌هایی منتشر کنند و نحوه‌ی بازاریابی محصولات خود در آمریکا را تغییر دهند.
۳۰ سال بعد، اگرچه مصرف سیگار در کشورهای توسعه‌یافته همچنان در مسیر بلندمدت نزولی قرار دارد، درآمد سالانه‌ی فیلیپ موریس حدود ۴۰ میلیارد دلار است؛ رقمی کمتر از ۲۰ سال پیش، اما نه‌چندان کمتر. درآمد این شرکت طی چهار سال گذشته به‌طور پیوسته افزایش یافته است و اکنون باید دید که آیا عاقبت این شکایت از شرکت قدرتمند متا نیز به توافقی مشابه و تداوم سودآوری ختم می‌شود یا خیر.
منبع: گاردین
