در پی وقوع سیل مرگبار در مناطق مرزی نپال و تبت، مقام‌های چینی با اجرای نسخه جدید کارزار «اینترنت پاک» به حذف و محدود کردن مطالب غیررسمی درباره ابعاد فاجعه روی آورده‌اند؛ اقدامی که به گفته پژوهشگران، بخشی از تلاش گسترده پکن در راستای پیشبرد سانسور اینترنت و کنترل روایت‌های عمومی در چین و جلوگیری از انتشار اطلاعات مغایر با روایت رسمی دولت است.
قطع شریان اطلاع‌رسانی در روزهای بحران
«تسرینگ فانتسوک»، اخبار سیل در نپال و تبت را از هزاران کیلومتر دورتر، در جنوب هند، دنبال می‌کرد. این تبتی ۴۶ ساله که در تبعید زندگی می‌کند، در هر دو سوی مرز خویشاوندانی دارد که مفقود شده‌اند؛ اسامی نزدیکان او در نپال در فهرست‌های رسمی دولت ثبت شده، اما از بستگانش در تبت هیچ خبری به دستش نرسیده است.
او می‌گوید: «دیگر شروع کرده‌ام برای ازدست‌رفتگان دعا کنم. باید بپذیرم که آن‌ها بازنخواهند گشت، چون هیچ اطلاعاتی درباره‌شان به دستم نمی‌رسد.»
فاجعه سیل نمونه‌ای از استفاده فزاینده مقام‌های چینی از طرح «اینترنت پاک ۲۰۲۶» است؛ جدیدترین نسخه از کارزار بلندمدتی که وزارت امنیت عمومی چین به راه انداخته و انتشار هر آنچه مقام‌ها «اطلاعات نادرست» می‌دانند، از جمله روایت‌های غیررسمی درباره سیل، را جرم‌انگاری می‌کند.
الگوی آشنای سانسور اینترنت؛ جرم‌انگاری گزارش‌های غیررسمی در چین
این کارزار بر اساس الگویی آشنا انجام می‌شود که در آن مقام‌ها روایت‌های رسمی را تقویت می‌کنند، روایت‌های مستقل را کنار می‌زنند، تلاش برای بررسی علل وقوع فاجعه را محدود می‌کنند و کسانی را که مطالبی مغایر با روایت مورد تایید دولت منتشر می‌کنند، مجازات می‌کنند. اگرچه نسخه‌های قبلی این کمپین بیشتر بر جرایم سایبری و هک تمرکز داشتند، اما اکنون به ابزاری برای هدف قرار دادن آنچه مقامات «شایعه» می‌نامند از جمله اخبار غیررسمی فاجعه سیل، تبدیل شده است.
«تنچو گیاتسو» از کارزار بین‌المللی برای تبت، یک گروه مدافع حقوق تبتی‌ها مستقر در آمریکا، می‌گوید: «این کارزارِ سانسور اینترنت دو هدف همزمان در چین دارد: مقابله با مشکلات واقعی مانند کلاهبرداری و انتشار اطلاعات نادرست، و در عین حال افزایش کنترل بر روایت‌های عمومی. همین دوگانه بودن هدف است که آن را پیچیده‌تر و انتقاد از آن را دشوارتر می‌کند.»
تیغ سانسور بر گردن شبکه‌های اجتماعی؛ حذف لحظه‌ای نظرات
پژوهشگران می‌گویند در نخستین ساعات پس از وقوع سیل، توجه به این حادثه در شبکه‌های اجتماعی چین به‌شدت افزایش یافت. این موضوع در میان موضوعات داغ قرار گرفت، اما بعد از مدتی، با حذف لحظه‌به‌لحظه نظرات و مطالب، از فهرست موضوعات داغ کنار رفت.
اسکرین‌شات‌هایی که گاردین مشاهده کرده نشان می‌دهد اپلیکیشن چینی «وی‌چت» انتشار مطالب درباره سیل را محدود کرده است. در یک مورد، وی‌چت به کاربری اعلام کرده که پست او درباره سیل به دلیل داشتن محتوای حساس سیاسی حذف شده است. در مورد دیگری نیز امکان بازنشر مطلب مسدود شد و به کاربر اعلام شد که محتوا به دلیل نقض سیاست‌های پلتفرم در دسترس نیست و حاوی محتوای ممنوعه است.
«دیوید باندورسکی»، مدیر پروژه رسانه چین، یک گروه پژوهشی که روند سانسور اینترنت و رسانه‌ها را در چین رصد می‌کند، می‌گوید: «این موضوع دائماً در حال تغییر و دستکاری بود، چون واقعاً مورد توجه مردم قرار گرفته بود. کلمه سرکوب دقیق نیست، چون آن‌ها سرکوب ناگهانی نمی‌کنند؛ بلکه به‌طور مستمر، پیوسته و روزمره سیاست هدایت افکار عمومی را اجرا می‌کنند.»
مقابله با حقایق تلخ از طریق سانسور اینترنت و تکذیب آمار در چین
۳۰ اگوست، چهار روز پس از وقوع فاجعه، پلیس تبت از ثبت ۱۰ پرونده در چارچوب کارزار اینترنت پاک ۲۰۲۶ خبر داد که به انتشار شایعات درباره این حادثه مربوط می‌شد. در بیشتر این موارد، ادعا شده بود که بیش از هزار نفر بر اثر سیل ناپدید یا با جریان آب برده شده‌اند.
مقام‌های چینی تاکنون شمار رسمی جان‌باختگان را ۴۳ نفر اعلام کرده‌اند. گروه‌های حقوق بشری و سازمان‌های مدافع حقوق تبتی‌ها، دولت چین را متهم کرده‌اند که ابعاد واقعی تلفات را پنهان می‌کند.
در اطلاعیه پلیس آمده بود که انتشار شایعات باعث گمراه شدن افکار عمومی و برهم خوردن نظم فضای مجازی می‌شود و هدف از برخورد با این مطالب، اطمینان از پیشرفت روان و منظم عملیات امدادرسانی به حادثه‌دیدگان است.
یک کاربر اهل جیانگشی، استانی در فاصله ۳ هزار کیلومتری محل وقوع فاجعه، ویدئویی منتشر کرد و مدعی شد که شمار مفقودشدگان به ۸۲۶ نفر رسیده است. بر اساس گزارش پلیس، این کاربر با مجازات اداری روبه‌رو شد، هرچند مشخص نشده است که این مجازات دقیقاً چه بوده است.
کنترل اطلاعات؛ فراتر از حذف و سانسور مطالب
اثبات اینکه دولت سخت در تلاش است یکی از روزنامه‌نگاران سابق رسانه‌های دولتی چین که به دلیل ترس از برخوردهای تلافی‌جویانه به شرط ناشناس ماندن با گاردین گفتگو کرده، می‌گوید کنترل اطلاعات در زمان بحران فقط از طریق حذف و سرکوب مطالب اعمال نمی‌شود، بلکه با حذف اطلاعات نیز صورت می‌گیرد. او می‌گوید: «پوشش خبری رسمی بخش عظیمی از فضای خود را به اثبات این اختصاص می‌دهد که دولت سخت در تلاش است؛ اما اطلاعات بسیار کمی در مورد ابتدایی‌ترین پرسش‌ها ارائه می‌کنند: چه کسانی مفقود شده‌اند؟ آخرین بار کجا دیده شده‌اند؟ چه ساختمان‌هایی مورد جستجو قرار گرفته‌اند؟»
او می‌افزاید: «کنترل‌ها بسیار شدیدتر شده است، به‌ویژه در اینترنت. البته ریزه‌کاری‌هایی هم وجود دارد، چون هنوز راه‌هایی برای دور زدن محدودیت‌ها هست؛ مثلاً با انتشار سریع مطالب یا استفاده از زبان کنایه‌آمیز برای عبور دادن محتوا.»
نبرد جهانی بر سر روایت‌ها؛ نگاه تقابلی پکن به جریان اطلاعات
با این حال، به گفته یکی از سردبیران سابق شبکه سی‌جی‌تی‌ان که در دوران همه‌گیری کووید در این شبکه کار می‌کرد و او نیز به دلیل ترس از برخوردهای تلافی‌جویانه نخواست نامش فاش شود، اجازه دادن به برخی گزارش‌ها می‌تواند در خدمت منافع مقام‌های مرکزی باشد. او می‌گوید: «دولت به روزنامه‌نگاران نیاز دارد تا حقایق ناخوشایند را کشف کنند، چون برای حکمرانی موثر به اطلاعات دقیق نیاز دارد. اما اگر روزنامه‌نگاران کاملاً آزاد باشند تا این حقایق را کشف و منتشر کنند، ممکن است مسائلی را آشکار کنند که از نظر سیاسی ناخوشایند باشد یا با منافع حکومت در تضاد قرار گیرد.»
باندورسکی می‌گوید: «حزب کمونیست، خود را درگیر یک جنگ جهانی بر سر افکار عمومی می‌داند. این حزب دست‌به‌گریبانِ جهان شده تا روایت خودش را به کرسی بنشاند. از نگاه چین، تبادل اطلاعات در عرصه بین‌المللی یک میدان نبرد واقعی و تقابلی تمام‌عیار است.»
خانواده‌هایی که پس از سیل مرگبار مرز تبت همچنان در انتظار خبرند
فانتسوک امیدوار است اعضای خانواده‌اش که در سمت نپالی مرز هستند، هنوز زنده باشند. پدربزرگش «وانگیال»، دایی‌اش «جانگچوپ»، زن‌دایی‌اش «سومچوک» و کودک خردسال آن‌ها، «یشی دورجی»، همچنان مفقود هستند.
او به دلایل امنیتی حاضر نیست نام بستگان مفقودش در سمت تبت را در اختیار گاردین قرار دهد.
«کالسانگ جیگمه»، روزنامه‌نگار تبتی ساکن دهلی نو، می‌گوید: «معمولاً وقتی فاجعه‌ای رخ می‌دهد، مردم بسیار فعال می‌شوند؛ دعا می‌کنند، از آسیب‌دیدگان حمایت می‌کنند و برای مناطق حادثه‌دیده کالا و کمک می‌فرستند. اما این بار، مردم کاملاً ساکت شده‌اند.»
منبع: گاردین
