الفبای محیط زیست، اکوسیستم آب شیرین: شهد گوارای زمین

294
آب شیرین



زینب یوسف زاده – اکوسیستم آبهای شیرین (Freshwaters) در مقابل آبهای شور با مقدار کم نمک (کمتر از 1% ) تعریف می­گردد. گیاهان و حیواناتی که در مناطق آب شیرین زندگی می کنند با این شرایط سازگارند و امکان حیات در آبهای شور را ندارند. کانادا حدود 20 درصد از کل آب شیرین موجود در جهان را در خود دارد. البته تمامی این آب تجدید پذیر نیست و بخش عمده آن به صورت یخهای قطبیست. با این حال کانادا حدود 7درصد از آبهای تجدیدپذیر شیرین جهان را در اختیار دارد.

آبهای شیرین جهان به سه دسته مهم تقسیم می­شوند:

 

1- حوضچه­ ها و دریاچه ­ها :

این مناطق می توانند از چند متر مربع تا هزاران کیلومتر مربع وسعت داشته باشند. این حوزه های متعدد آبی که در سراسر زمین پراکنده شده­اند، در واقع بقایای یخبندان پلیستوسن هستند. بیشتر حوضچه ها، فصلی هستند و برای چند ماه آب دارند. درحالیکه دریاچه هاممکن است بیشاز صدها هزار سال عمر داشته باشند. دریاچه­ ها به دلیل انفصالشان از سایر منابع آبی نظیر رودخانه­ ها و اقیانوسها، تنوع جانوری و گیاهی محدودی دارند. دریاچه­ ها را بر اساس عمق و فاصله از خط ساحلی به سه منطقه عمده تقسیم می­کنند.

بالاترین نقطه که به ساحل نیز نزدیک تر است منطقه ساحلی نامیده می­شود. اینجا گرمترین منطقه دریاچه، در زمان سایه است. چرا که می­تواند میزان زیادی از نور آفتاب را در خود جذب و نگهداری کند. این منطقه تعداد گونه های مختلفی از جلبکها، گیاهان آبی ریشه­دار یا شناور، حلزونها، صدفها، حشرات، سخت پوستان، ماهی ها، دوزیستان را شامل می­شود. پوشش گیاهی و جانوری ساکن در مناطق ساحلی، غذای جانوران دیگری مانند لاک پشت، مار و پرندگان را فراهم می­سازند.

حوزه احاطه شده با منطقه ساحلی، محدوده وابسته به آب شیرین نامیده می­شود. در این منطقه،پلانکتونها (فیتو پلانکتونها و زئوپلانکتونها) نقش مهم خود را در تکمیل زنجیره غذایی ایفا می­کنند. بدون پلانکتونها شاید گونه ­های محدودی بر روی زمین زندگی می­کردند که مسلما انسان جز آنها نبود. انواع ماهیهای آبهای شیرین نیز در این منطقه زندگی می­کنند.

طول عمر پلاکتونها کوتاه است. آنها پس از مرگ به منطقه عمیق دریاچه سقوط می­کنند. این منطقه از دو منطقه دیگر سردتر و چگال تر است و فقط نور کمی که از منطقه وابسته به آب شیرین رد می­شود، به آن می­تابد. گونه هایجانوری آن هتروتروف هستند؛ به این معنی که خود غذای خود را تولید نمی­کنند و از بقایای آلی موجودات دیگر تغذیه می­کنند و از اکسیژن برای تنفس سلولی استفاده می­کنند.

دمای آب در دریاچه­ ها در مناطق مختلف متغیر است. برای مثال، در تابستان وقتی دمای منطقه عمیق 4 درجه سانتیگراد است دمای سطح آن می­تواند 22 درجه باشد. همینطور در زمستان وقتی دمای عمق 4درجه است، دمای سطح می­تواند صفر درجه و یخ زده باشد. بخشی که این دو لایه را از هم جدا می­کند، منطقه ترموکلاین نام دارد که در گذر از آن دمای آب تغییر بسیار سریعی دارد. در بهار و پاییز به خاطر وجود باد، مناطق مختلف آب با هم مخلوط شده و هم دما می­شوند. وجود این بادها سبب توزیع اکسیژن در مناطق مختلف آب می­شود.

2- مسیل و رودخانه­ ها

مسیلها و رودخانه ­ها جریانهای آّبی هستند که در یک مسیر مشخص حرکت می­کنند. رودخانه ­ها را در هر کجا می­توان یافت. آنها از سر آغاز خود که می­تواند یک چشمه، محل ذوب شدن برف یا حتی یک دریاچه باشد، شروع به حرکت می کنند و به سمت دهانه خود که یک کانال آبی یا یک اقیانوس است رهسپار می­شوند. ویژگیهای یک رودخانه از سرچشمه تا دهانه تغییر می­کند. دما در سرچشمه کمتر از دهانه است.همچنین آب در سرچشمه شفاف­ تر بوده و سطوح بالاتری از اکسیژن را دارا است. بنابراین ماهی­های آب شیرین و هتروتروفها در دهانه یافت می­شوند. در میانه رودخانه، عرض بیشتر می­شود و هم راستا با آن تنوع گونه­ای نیز افزایش می­یابد. گیاهان سبز آبی مختلف و جلبکها در آن یافت می­شوند. در نزدیکی دهانه، آب به علت رسوبات بالادست و مقدار کمتر نور تیره تر و سطح اکسیژن آن کم است. بنابراین پوشش گیاهی کم می­شود و ماههیهایی که در اکسیژن و نو­ر کم می­توانند زیست کنند مانند گپور و گربه ماهی در این مناطق یافت می­شوند.

3- تالابها

تالابها مناطقی هستند که آب در آنها به صورت ایستا جمع شده است و وجود گیاهان آبزی اکوسیستم آنها را پشتیبانی می­کند. مردابها و باتلاقها نیز جز تالابها طبقه­بندی می­شوند.گیاهان در آن با محیط بسیار مرطوب سازگار هستند که انواع نیلوفر آبی، لویی، علفهای بلند، سیاه کاج و صنوبر سیاه و سفید را شامل می­شود. تالابها بالاترین تنوع گونه­ های دوزیستان، خزندگان و پرندگان را دارا هستند. بسیاری از حیواناتی که خز دارند در کنار تالابها زندگی می­کنند. تالابها به اندازه بقیه انواع ذکر شده، آب شیرین تلقی نمی­شوند. برخی از باتلاقهای با غلظت بالای نمک وجود دارند که جاندارانی مانند میگو، صدف و علفهای مختلف در آنها پیدا می­شود.

 

 اهمیت آبهای شیرین

حدود 97 درصد از آب زمین در اقیانوسهاست و کمتر از سه درصد آن آبهای شیرین را تشکیل می­دهد. همچنین از این میزان نیز تنها یک سوم آن قابل مصرف می­باشد و ما بقی بصورت برف و یخ در نواحی قطبی و یخچالهای طبیعی وجود داشته و غیر قابل استفاده است. این میزان اندک آب ، همان چیزیست که ما برای شرب، شستشو، صنعت، کشاورزی، دامداری و تمام جنبه های زندگیمان از آن بهره می­گیریم. با توجه به همین آمار اهمیت این عنصر حیاتی بدیهی به نظر می­رسد.

همچنین این آبها مرکز حیاتبخش اکوسیستمهای گوناگونند و زندگی گونه­ های مختلف به آنها شدیدا وابسته است.

 

آنچه که اکوسیستم آبهای شیرین را تهدید می­کند:

1- آلودگی آبها: آلودگی ناشی از پسابهای شهرها و حومه هایشان، صنعت و کشاورزی یکی از عواملی ست که اکوسیستم های آب شیرین تحت تاثیر مستقیم خود قرار داده است. برای مثال پسابهای یک معدن طلا در رومانی به میزان 100 هزار مترمکعب آب حاوی فاضلاب سیانیدها و فلزات سنگین را به حوضه رودخانه دانوب وارد کرد و باعث کشتار ماهیهای رودخانه و اختلال شدید در منابع آب عمومی شد.

2- انحراف آب برای کشاورزی و صنعت: از بین بردن دریاچه های آب شیرین و رودخانه ها به قیمت توسعه صنعت که بر پایه مصرف هر چه بیشتر استوار است، یکی از تهدیدات مهم اکوسیستم آبهای شیرین است. انحراف آب آبیاری برای کشاورزی و برای تولید برق، منجر به کاهش شدت جریان آب می­شود و در نتیجه وسعت زیادی از خاک آلوده خواهد ماند.

3- تغییر و سدسازی سیستم های رودخانه برای استفاده های صنعتی و خانگی: آبیاری ، آبرسانی و تولید برق از طریق آب، توسط سدها و موانع دیگر بیش از نیمی از رودخانه بزرگ جهان تکه تکه کرده است. یک مطالعه نشان می دهد که تنها 64 عدد از 177 رودخانه بزرگ در جهان جریان آزاد دارند. تنها 21 رودخانه وجود دارند که بیش از 1000 کیلومتر طول دارند و ارتباط مستقیم­شان را با دریا حفظ کرده­اند.

4- تغییرات اقلیمی: سیل و خشکسالی های متعدد ناشی از تغییرات اقلیمی تمامی اکوسیستمها وهمچنین اکوسیستم آبهای شیرین را تحت تاثیر خود قرارداد و خواهد داد. این تغییرات همچنین مهاجرت جمعیتی از سرزمینها روبرو با بحرانهای زیست محیطی به سایر مناطق را هم شامل می­شود که بر میزان تغییر مصرف آب شیرین تاثیر می­گذارد.

5- گونه های زنده آب شیرین در حال ناپدید شدن هستند: دانشمندان به طور کلی اذعان دارند که حیوانات و گیاهان وابسته به اکوسیستم آب شیرین، جز در معرض خطر ترین گونه ها، در جهان هستند. 20% از گونه های آبهای شیرین یا منقرض شده اند و یا در خطر انقراض قرار دارند. همچنین پرندگان آبهای شیرین نیز با توجه به اختلال در زنجیره غذایی کاهش چشمگیری یافته اند.

منابع:

http://www.ucmp.berkeley.edu/exhibits/biomes/freshwater.php

https://pmm.nasa.gov/waterfalls/science/freshwater

http://www.reynehpnu.ac.ir/Upload/file/echology.pdf

 http://wwf.panda.org/about_our_earth/about_freshwater/freshwater_problems/