الفبای محیط زیست، بخش دوم: توندرا، شکوه سرمای زمین

324



پس از تعریف اکوسیستم یا نظام زیست بومی حال بیایید شناخت اکوسیستمها را از ملموس ترین آنها یعنی اکوسیستم های خشکی آغاز کنیم. اکوسیستم سیستم خشکی به چهار دسته اصلی تقسیم بندی می شود:اکوسیستم توندرا، اکوسیستم مرتع، اکوسیستم جنگل و اکو سیستم بیابان. بنا داریم این هفته تعریف ساده ای از اکوسیستم توندرا ارائه دهیم.

توندرا چیست؟
توندرا در جغرافیا به نواحی گفته می شود که در آنها میانگین دمای گرمترین ماه سال، میان صفر تا ده درجه سانتیگراد است. این به معنی آن است که این منطقه زمستانهای سرد طولانی وتابستانهای کوتاه دارد. زیر خاک همیشه یخ بسته است و زمین در تابستان به شکل باتلاق درمی آید. میزان بارندگی کمتر از 250 میلی متر است. میانگین دمای سالیانه کمتر از 5 درجه سانتی گراد و بارندگی اغلب بصورت برف است. کلمه توندار از واژه تونتاریا آمده است که به معنای منطقه بدون درخت است. سرمای زیاد ودوره رشد کوتاه، اجازه رشد را در این منطقه به درختان نمی دهد و منطقه وسیع خشک و سردی را می سازد.

دو نوع توندرا وجود دارد:

توندرای قطبی ( Arctic ): در بالاترین عرض جغرافیایی و در منطقه بزرگی هم مرز با قطب شمال و در جزایر دور افتاده ای نزدیک به قطب جنوب این اکوسیستم قابل مشاهده است. همچنین دومین منطقه آب و هوایی کانادا از نظر وسعت در توندرای قطب شمال قرار دارد که در بین قطب شمال و جنگلهای شمالی (تایگا) محصور است.

توندرای کوهستانی ( Alpine): مناطق بسیار مرتفع و نوک کوههای بلند همراه با سرمای شدید آن توندرای کوهستانی نام دارد. وسیع ترین توندرای کوهستانی جهان در قاره آسیا و منطقه هیمالیاست. در کشور کانادا کوههای مربوط به منطقه ساحلی اقیانوس آرام شمالی در ایالت بریتیش کلمبیا، دارای اکوسیستم توندرای قطبی هستند. معمولا خصوصیات توندرای کوهستانی از ارتفاع 2250 متری سطح زمین آغاز می شود. ولی در برخی از کوههای کشور کانادا با توجه به موقعیت جغرافیایی، مناطقی با ارتفاع 1500 متر و پایین تر نیز، تحت سیطره توندرای کوهستان قرار دارد.
پوشش گیاهی توندرا
توندرا منطقه ای بدون درخت است، پس متداولترین گیاهان آن را خزه ها، بوته و علفها، گلسنگ ها وگلهای وحشی تشکیل می دهند. درختچه های کوتاه قدی که در توندرا رشد می کنند مانند جگن و توسه (رازدار ) معمولا کوچکند و در سطح زمین رشد می کنند و از هم نوعان خود در اقلیم های گرمتر؛ کوچکترند. بلندی آنها کمتر از یک متر است. این موضوع آنها را در برابر باد قوی می کند. گیاهان مقاوم همانند گیاهان بالشتکی در لابه لای صخره ها رشد کرده و در برابر باد در امان می مانند.
حیوانات توندرا
از حیوانات مهم توندرا می توان به گوزن شمالی کاریبو، گرگها، باقرقره، غاز برفی، قوی توندرا، گوسفند دال، خرسهای قهوه ای، خرسهای قطبی در نزدیکی سواحل، پنگوئنها، موش پاشنه برفی و جغد برفی اشاره کرد. گوزن شمالی کاریبو جمعیت زیادی از آن در کانادا وجود دارد، در رمه‌های بزرگ و در یک دوره سالانه، بین توندرا و درختزارها به مسافت ۵،۰۰۰ کیلومتر کوچ می‌کنند. به غیر از گوزنها تعداد زیادی از جانورانی که در توندرا هستند بصورت فصلی مهاجرت می کنند. تعداد زیادی از پرندگان برای تکثیر و تولید مثل مهاجرت می کنند .جانوران توندرای کوهستان شامل بز کوهستان،گوسفند شاخ دار بزرگ، خرگوش بی دم، موش خرما ی کوهی، باقرقره می باشد و از حشرات می توان به سوسک، پروانه ها و ملخ اشاره کرد.
سازگاری در توندرا

گياهان و حيوانات توندرا برای ادامه بقا باید خود را با شرایط سرد و خشن این منطقه سازگار سازند. گوزن کاربیو سمهای بزرگ و پهنی دارد که تعادل بدنش را به هنگام عبور از مردابها و مناطق پوشيده از برف، حفظ می کند. یکی از ویژگیهای خاص این حيوانات این است که، ميزان سوخت و ساز بدنشان در آب و هوای خشن، می تواند کاهش یابد. این عمل به نوعی به صورت خواب زمستانی عمل می کند. پوست ضخيم پر از چربی خرسهای قطبی که ۵ر۴ اینچ ضخامت دارد، آنها را در برابر آب و هوای فوق العاده سرد قطبی، محافظت می کند. موهای خرسهای قطبی تو خالی و باریک است و نور خورشيد را به سطح پوست آنها هدایت می کند تا گرم شوند و به عنوان یک عایق خوب حرارتی رفتار می کند. به خاطر همین خصوصیت آینه ای، موهای آنها از بیرون سفید به نظر می رسد و به انها کمک می کند که هم گرم شوند و هم در برف بهتر پنهان گردند. سنجاب زمینی و خرس خاکستری دو نمونه از حیوانات قطبی هستند که خواب زمستانی دارند، یعنی در فصل زمستان در یک حالت ایستا و ساکن و عمیق قرار می گیرند . تنفس و ضربان قلب آنها آهسته می شود که این موضوع به آنها در تحمل زمستان سخت کمک می کند . برخی از پستانداران کوچک مانند موش آبی و موش صحرایی شمالی که نمی توانند وارد خواب زمستانی شوند، در لایه برف نقب زده و در آن آشیان می گزینند و در برف خود را محافظت می کنند.
آیا خطری این اکوسیستم را تهدید می کند؟

آنچه توندرا را تهدید می کند، می تواند سبب بزرگترین خطرات باری بقا بر روی کره زمین شود. تعداد انسانهایی که ساکن توندرا هستند یا در آن رفت و آمد دارند، زیاد نیست. مهترین چیزی که این اکوسیستم منحصر به فرد را تهدید می کند آلاینده های هواست؛ پدیده گازهای گلخانه ای و گرم شدن کره زمین یکی از مهمترین آسیبهای توندرا می باشد که ابعاد جهانی آن بسیار نگران کننده است. پدیده گرم شدن کره زمین باعث آب شدن پرمافروست (سرد خاک یا یخ ماند) و آسیب جدی به اکوسیستم توندرا می شود. پرمافروست مهمترین انبار متان در کره زمین است. که در صورت ذوب یخهای محافظ آن، به صورت یک گاز گلخانه ای خطرناک آزاد خواهد شد. به علاوه پرمافروست شامل مقادیر قابل توجهی از مواد گیاهی مرده است که این مواد شروع به تجزیه کرده و مقادیر قابل توجهی CO2 تولید و به اتمسفر رها می کنند و پدیده گلخانه ای راتشدید می نمایند. تخمین زده می شود که 14 درصد کربن زمین در پرمافورست باشد. همچنین توسعه منابع نفت و گاز خطر دیگری است که این اکوسیستم را تهدید می کند. یکی از نمونه های آن، آسیب جدی است که به پناهگاه وحشی ملی کوهستان آمریکا در حدود 6 ماه بهره برداری نفتی وارد شده است. یکی دیگر از آلاینده هایی که حیات گلسنگهای توندرا را تهدید می کند میزان زیادی از DDT وPCBS که حتی در نواحی دور افتاده نیز یافت شده است. گلسنگها در توندرا یکی از حلقه های اصلی زنجیره غذایی هستند. برای مثال کاریبوها از گلسنگها تغذیه می کنند . ولی گلسنگ ها به آلودگی هوا حساسند و به دلیل افزایش آلودگی رشد آنها کاهش می یابد که خود عاملی برای کاهش مهاجرت حیوانات به منطقه توندراست.

https://en.m.wikipedia.org/wiki/Tundra

http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html

http://www.thewildclassroom.com/biomes/arctictundra.html

http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/tundra/