الفبای محیط زیست، بخش نخست: اکوسیستم یا نظام زیست بومی چیست؟

358

امروزه در دنیایی زندگی میکنیم که «حفاظت از محیط زیست» وظیفه هر انسان در هر نقطه زمین است. اکنون مسائلی مانند گرمایش زمین، تغییرات دمایی غیر منتظره، خشک شدن حوزه های ابریز، انباشت زباله ها، از بین رفتن گونه های گیاهی و حیوانی و مانند آنها به علت اهمیت و گستردگی از حوزه های علمی و تخصصی بیرون امده و به دغدغه ای عمومی تبدیل شده است. افزایش اطلاعات ما، خانواده و حتی کودکانمان می تواند به اثرات مثبت در جهت حفاظت از محیط زیست منجر شود.

“زینب یوسف زاده” فعال محیط زیست در بخش “الفبای محیط زیست” شما را با تعاریف و مفاهیم مهم این حوزه آشنا خواهد کرد. امیدواریم با پرداختن به موضوعات زیست محیطی در رسانه هُدهُد بتوانیم گامی مفید در جهت افزایش آگاهی های عمومی در زمینه حفظ محیط زیست در جهان و به خصوصا کانادا برداریم.

م. شکوهی


اکوسیستم یا نظام زیست بومی چیست؟

تصور کنید که در نقطه ای بر سطح زمین ایستاده اید. هر آنچه که می بینید، بیابان، پستی و بلندهایی در دور دست، آسمان صاف یا ابری، کوهی مقابلتان، رودخانه ای که از کنارتان عبور می کند، دریا یا دریاچه، یک مرتع بزرگ، یک جنگل، درختها، حشراتی که پرواز می کنند، سگی که با فرزندانش از کنارتان می­گذرد؛ در زیر پاهایتان؛ مورچه ای راه می رود، سوسماری تند می لغزد، سوسک هایی که در رفت و آمدند، بوته های گوناگون، گیاهان خودرو، بالای سرتان؛ پرنده ای که پرواز می کند، عقابی که در دور دست سوار بربال باد است، کلاغی که روی درختی نشسته، و صد البته خیلی چیزها که نمی بینید؛ مثل گرده های گل که با باد این سو و آنسو می روند، میکروب ها و قارچ هایی که در دل خاک یا بر روی باقیمانده غذایی که روی زمین افتاده است، مشغول فعالیتند، فیتو پلانکتونها موجود در عمق اقیانوسها، هر یک از اینها با کلیه عناصر اطرافش مجموعه ای را می سازد  که آن را اکوسیستم یا نظام زیست بومی می نامند.
“اکو” کلمه ای لاتین به معنای لانه، آشیانه یا زیستگاه است. بنابراین اکوسیستم مجموعه ای از موجودات است که با هم و با فضای اطرافشان، در ارتباط هستند. کوه با مجموعه سنگها، چشمه ها، گیاهان، حیوانات و موجودات ذره بینی تحت حمایت خود؛ جنگل با تمام درختان، حیوانات، خزه ها، موجودات ریز و درشت داخل خود؛ دریاچه با آب، جلبکها،  جشرات، گیاهان و حیواناتی که اطرافش زندگی می کنند، پرندگانی که بر روی آن پرواز یا شکار می کنند، هر کدام یک اکو سیستم هستند. زندگی و حیات همه آنها به یکدیگر، هوا ، نور، آب و مواد شیمیایی موجود در اطرافشان بستگی دارد. با این تعریف شهر نیز یک اکوسیستم است که در آن همه عوامل فوق یافت می شود.
هر اکوسیستم محیطی است که از بخش های غیر زنده مانند فضا، عناصر فیزیکی و شیمیایی مثل نمک، گوگرد، ازت، اکسیژن وغیره و بخش های زنده مانند گیاهان، جانوران، میکروب ها و مانند آنها تشکیل شده است. همه این عوامل زنده و غیر زنده بر یکدیگر تأثیر دارند و انرژی و مواد غذایی به اشکال مختلف در بین آنها در گردش است. در این میان چیزی که موجودات را به هم پیوند می دهد، همانا «غذا» است لذا این تبادل مواد، بین عوامل مختلف را چرخه مواد یا چرخه غذایی نام گذاشته اند.
در یک اکوسیستم همه موجودات با هم زندگی می کنند و غذا و مواد مورد نیاز هر یک به دیگری وابسته است. گیاهان با نور آفتاب و آب و موادی که از خاک می گیرند رشد می کنند. بعضی جانوران گیاهان را می خورند. برخی ریزه مانده گیاهان را از روی زمین جمع می کنند و می خورند. بعضی شکارچی هستند و حیوانات دیگر را می خورند. برخی هم خرده غذاهای مانده شکارچیان را می خورند. حتی برخی از فضولات سایر جانوران تغذیه می کنند و بنابراین هیچ چیز در طبیعت بلا استفاده باقی نمی ماند. منبع  انرژی نیرو بخشی که در غذای تمامی موجودات از میکروارگانیزمها، حشرات و گیاهان گرفته تا حیوانات و انسان ها وجود دارد، ستاره ارزشمند کهکشان ما «خورشید» است. نور خورشید همان انرژیست که در ورود به زمین توسط موجودات مختلف به اشکال گوناگون تبدیل به انرژی می شود و نیاز تمامی موجودات را برای ادامه حیات تامین می نماید.
اكوسيستم توسط دانشمندان علوم زیستی به صورتهای مختلفی طبقه بندي شده است. یکی از این طبقه بندی ها را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:
اكوسيستم خشكي: كه در بسياري از موارد به آن بيومز نيز گفته مي شود. اين نوع از اكوسيستم خود داراي شاخه هاي مختلفي است، مانند اكوسيستم توندرا، اکوسیستم جنگل، اكوسيستم مرتع، اكوسيستم كوير، بيابان و….
اكوسيستم دريايي: اين نوع از اكوسيستم نیز داراي شاخه هاي فرعي متعدد است. از جمله اين شاخه ها مي توان از اكوسيستم آب هاي شيرين، اكوسيستم درياها، درياچه ها، مرداب ها، باتلاق ها و … نام برد.

همچنین اكوسيستم هاي بر حسب گستردگی سطحشان قابل طبقه بندي مي باشند:

اكوسيستم هاي بزرگ مانند اقيانوس ها، جنگل ها، كويرها و اكوسيستم هاي كوچك مانند قسمتي از يك كوير يا جنگل و يا حتی يك استخر، يك مزرعه و يا يك گلخانه.
اكوسيستم ها می توانند بر مبنای روند تبادل انرژی به باز یا بسته طبقه بندي شوند، یا اینکه اکوسيستم ها از نظر وضعيتي كه دارند ممكن است برهم خورده يا برهم نخورده باشند. به آن بخش از سيستم طبيعي كه بشر با استفاده از وسايل يا فن آوري در آن تصرف كرده و شكل آن را تغيير داده، اكو سيستم هاي برهم خورده گفته مي شود. حتي اقداماتي مانند لگدمال كردن بر اثر رفت و آمد، ، ريختن زباله و مانند آنها نيز سبب به وجود آمدن اين گونه از اكوسيستم ها می شود.

در بخشهای بعدی به مهمترین اکوسیستمهای موجود خواهیم پرداخت.